Futbolun Kural Tarihi Serisi — Bölüm 9/13
Aydın Tiryaki & Claude Sonnet 5 (Max Effort, Extended Thinking modu)
Giriş
Bu bölüm, 2013’ten 2019’a uzanan süreci ele alıyor — futbolun VAR sistemiyle en köklü kültürel dönüşümünü yaşadığı dönem. Bu dönemin kapanışı da simgesel bir anlam taşıyor: 2019 Fransa Kadınlar Dünya Kupası, hem VAR’ın ilk kez bir kadınlar Dünya Kupası’nda kullanıldığı hem de aynı yıl kabul edilen kapsamlı kural revizyonunun ilk büyük turnuvada test edildiği tek turnuva oldu — yani bu bölümün iki ana hattı (VAR’ın doğuşu ve 2019 revizyonu), aynı turnuvada birleşiyor.
Bir önceki bölümde ele aldığımız kale çizgisi teknolojisi, tek bir soruya yanıt veriyordu: top çizgiyi geçti mi, geçmedi mi? Ama Thierry Henry’nin eli, penaltı kararları, kırmızı kart tartışmaları gibi çok daha karmaşık, yorum gerektiren anlar hâlâ tamamen insan gözüne bağlıydı. Bu bölümde ele alacağımız süreç, futbolun bu daha büyük soruna verdiği yanıtın — Video Yardımcı Hakem (VAR) sisteminin — doğuşunu, yayılışını ve futbolun kural felsefesinde yarattığı en tartışmalı dönüşümü anlatıyor.
2010-2014 — Fikrin Doğuşu: Hollanda’nın “Refereeing 2.0” Projesi
VAR’ın kökeni, çoğu insanın sandığı gibi FIFA’da değil, Hollanda Futbol Federasyonu’nun (KNVB) 2010’ların başında başlattığı “Refereeing 2.0” (Hakemlik 2.0) projesinde yatıyor. Proje kapsamında, 2012-13 Eredivisie sezonunda, gerçek maçların gölge (mock) denemeleri yapıldı — yani bir video hakem, canlı maçı izleyip kararlar üretiyordu, ama bu kararlar sahaya hiç yansımıyordu; sadece sistemin işleyip işlemediği test ediliyordu. IFAB Genel Sekreteri Lukas Brud’ın sonradan özetlediği gibi, gerekçe netti: “Bugün stadyumlarda her yerde 4G ve Wi-Fi varken, herkesin anında görebildiği hataları hakemleri yapmaktan koruyabileceğimizi biliyorduk” — doğrudan Henry’nin, İrlanda’yı 2010 Dünya Kupası elemelerinden eleyen el topuna atıfla. Sonuçlardan cesaret alan KNVB, 2014’te IFAB’a resmi bir başvuruda bulundu: video teknolojisinin gerçek maçlarda, gerçek kararları etkileyecek şekilde denenmesi için izin istiyordu.
Mart-Aralık 2016 — İlk Adımlar: Onay, Canlı Deneme ve İlk FIFA Turnuvası
IFAB, Mart 2016’daki Yıllık Genel Kurul’da KNVB’nin talebini kabul etti ve iki yıllık bir deneysel dönem onayladı. Bu onay tarihiyle aynı toplantıda, dikkat çekici bir tesadüfle, IFAB VAR’la doğrudan ilgisi olmayan ama futbolun disiplin felsefesini de değiştiren bir başka karar daha aldı: “üçlü ceza” (triple punishment) kuralının kaldırılması. Önceden, bir savunmacı ceza sahası içinde kesin bir gol fırsatını faulle engellediğinde üç ayrı ceza birden alıyordu — kırmızı kart, penaltı ve bir sonraki maçta oynayamama cezası. IFAB, eğer oyuncu gerçekten topa oynama girişimindeyse (kasıtlı bir faul değil, topa ulaşma çabası sırasında olan bir temas ise) bu üçlü cezanın orantısız olduğuna karar verdi ve bu durumlarda kırmızı kart yerine sarı kart uygulamasına geçti — penaltı hâlâ veriliyordu, ama oyuncu sahada kalabiliyordu.
Sonuç: Bu, “hücumu teşvik etme” felsefesinin (Bölüm 6’da ele aldığımız) 2016’daki son büyük yansımasıydı — ceza, suçun ağırlığıyla daha orantılı hale getirildi.
VAR cephesinde ise ilk gerçek, canlı ve kararları etkileyen kullanım 21 Eylül 2016‘da, bir Hollanda Kupası (KNVB Beker) maçında (Ajax-Willem II) gerçekleşti — bu maç aynı zamanda “saha kenarı ekranı” (pitchside monitor) kullanılan ilk maçtı; VAR temelli bir sarı kart, incelemeyle kırmızı karta çevrildi, ama bu resmi FIFA kural değişikliğinden bile önce yaşandı ve stadyumdaki seyirciler ne olduğunu tam anlayamadı — bu kafa karışıklığı, VAR kararlarının seyirciye net iletilmesi gerektiği dersini erken bir aşamada verdi. Aynı yılın Aralık ayında, VAR ilk kez büyük bir FIFA turnuvasında — Japonya’daki Kulüpler Dünya Kupası’nda — denendi; Kashima Antlers, yarı finalde Atlético Nacional’e karşı bir video inceleme sonucu penaltı kazandı.
2017 — Konfederasyonlar Kupası: Büyük Sınav ve Erken Eleştiriler
2017 Rusya Konfederasyonlar Kupası, VAR’ın ikinci ve çok daha yüksek profilli FIFA denemesiydi — bir sonraki yılki Dünya Kupası’nın provası niteliğindeydi. Turnuva, sistemin potansiyelini gösterse de, aynı zamanda en çok eleştirilen yönlerini de gün yüzüne çıkardı: incelemelerin uzun sürmesi, seyircilerin stadyumda neler olduğunu anlayamaması ve tutarsız uygulama örnekleri.
Aynı yıl, VAR kulüp futbolunda da hızla yayılmaya başladı: Avustralya’nın A-League’i, 7 Nisan 2017’de (Melbourne City-Adelaide United) VAR kullanan ilk üst düzey profesyonel kulüp ligi oldu; bir gün sonra Wellington Phoenix-Sydney FC maçında VAR’ın bir ulusal ligde ilk kez fiilen bir kararı (penaltı) etkilemesi yaşandı. ABD’de MLS, 2017 sezonunda VAR’ı benimsedi. Buna rağmen, aynı sezon iki büyük Avrupa ligi — Almanya Bundesliga (Ağustos 2017’den itibaren) ve İtalya Serie A — VAR’ı IFAB’ın resmi kural onayından önce, deneysel çerçeve altında kendi liglerinde tam zamanlı uygulamaya başladı.
Sonuç: Bu dönem, futbolun köklü bir kurumsal alışkanlığını ortaya koydu — büyük ligler ve konfederasyonlar, merkezi otoritenin resmi onayını beklemeden, kendi başlarına yenilikleri benimseyebiliyordu. Bu, IFAB’ın nihai kararını da hızlandıran bir baskı unsuruydu.
Mart-Temmuz 2018 — Resmi Onay ve İlk Dünya Kupası
16 Mart 2018‘de, Bogotá’daki FIFA Konseyi toplantısında VAR resmen Laws of the Game’e eklendi — IFAB’ın 2008’de teknolojiye tamamen kapıyı kapattığı karardan tam on yıl sonra, futbol artık video teknolojisini kural kitabının bir parçası olarak kabul ediyordu. Üç ay sonra, 2018 Rusya Dünya Kupası, VAR’la oynanan ilk Dünya Kupası oldu.
Etkisi anında ve ölçülebilirdi: turnuva boyunca grup aşamasında 335 VAR incelemesi yapıldı; 29 penaltıdan 22’si gole dönüştü — bu, 1998 Dünya Kupası’nda kırılan önceki rekoru (17 gol) fazlasıyla aştı. IFAB’ın teknik direktörü David Elleray, bu artışı doğrudan VAR’a bağladı: oyuncular artık ceza sahasında “kimsenin görmediği” bir faul yapabileceklerine güvenemiyordu.
Sonuç: VAR’ın felsefi temeli baştan çok net tanımlanmıştı ve bugün de aynı kalıyor: sistem sadece “açık ve bariz hata” (clear and obvious error) ya da “ciddi kaçırılan olay” durumlarında devreye giriyor — yani her tartışmalı kararı değil, sadece gözle görülür yanlışları düzeltiyor.
2019 — Kuralların Kapsamlı Revizyonu
2 Mart 2019’da İskoçya’nın Aberdeen kentinde toplanan IFAB’ın 133. Yıllık Genel Kurulu, iki yıllık dünya çapında deneylerin ardından, futbolun kural metninde şimdiye kadarki en yoğun tek seferlik güncellemelerden birini onayladı:
- El topu kuralının yeniden yazımı: Artık bir oyuncunun vücudunu “doğal olmayan biçimde büyütmesi” (kolun, o anki hareketin gerektirmediği bir pozisyonda olması) el topu sayılacaktı. Ayrıca, kasıtsız bir el topundan sonra bile, top doğrudan kaleye girerse ya da oyuncu bu temastan gol fırsatı yaratırsa, bu artık cezalandırılabilir hale geldi.
- Düşme topu prosedürünün değişmesi: 1888’den beri her iki takıma da açık olan düşme topu, artık sadece topu en son dokunan takıma, dokunulan noktada verilecekti.
- Penaltıda kaleci kuralının gevşetilmesi: Önceden kalecinin her iki ayağının da kale çizgisinde olması gerekiyordu; artık sadece tek ayağının çizgide olması yeterliydi.
- Ceza sahası bekleme mesafesi: Üç veya daha fazla savunmacının oluşturduğu bir “duvar”a, hücum oyuncularının en az 1 metre yaklaşamayacağı netleştirildi.
- Teknik direktörlere kart: İlk kez, saha kenarındaki teknik direktör ve ekip üyelerine de sarı/kırmızı kart gösterilebilmesi resmileşti.
Sonuç: Bu revizyon paketi, VAR’ın getirdiği “her ayrıntının artık ekranda incelenebilir olması” gerçeğine bir yanıttı — çünkü VAR, önceden gözden kaçan pek çok el topu ve penaltı alanı ihlalini görünür kılmıştı, bu da kuralların daha kesin, daha az yoruma açık biçimde yeniden yazılmasını zorunlu kılmıştı.
Haziran-Temmuz 2019 — İki Hattın Kesiştiği Turnuva: Kadınlar Dünya Kupası
Bu bölümün iki ana hikâyesi, aynı yılın yaz aylarında, Fransa’da oynanan Kadınlar Dünya Kupası’nda tam olarak birleşti. FIFA Konseyi, 15 Mart 2019’da — yani 2019 kural revizyonunun kabulünden sadece on üç gün sonra — VAR’ın ilk kez bir Kadınlar Dünya Kupası’nda kullanılacağını onayladı. Fransız hakem Stéphanie Frappart, ABD-Hollanda finalini yöneterek bu düzeydeki maçı VAR eşliğinde yöneten hakemlerden biri oldu.
Turnuva, aynı zamanda 1 Haziran 2019’da yürürlüğe giren yeni kuralların ilk kez bir büyük turnuvada test edildiği yer oldu — ve bu, özellikle penaltılarda kalecinin çizgiden erken ayrılması kuralının VAR ile birleşince ne kadar sert bir etki yaratabileceğini gösterdi: grup aşamasında, VAR incelemesi sonrası kalecinin çizgiden ayak kestiği gerekçesiyle birçok başarılı kurtarış iptal edilip penaltı tekrarlattırıldı — bu, kuralın harfiyen uygulanmasının oyuncular ve seyirciler için ne kadar şaşırtıcı olabileceğinin erken bir göstergesiydi. Turnuvada ayrıca VAR kaynaklı tartışmalar da yaşandı; İngiltere-Kamerun maçında Kamerunlu oyuncuların VAR kararlarına tepkisi (oyunu durdurma, hakemle tartışma) büyük eleştiri topladı.
Sonuç: 2019 Kadınlar Dünya Kupası, VAR’ın artık sadece erkek futbolunun değil, futbolun bütününün bir parçası haline geldiğini gösterdi — ama aynı zamanda, yeni kuralların harfiyen uygulanmasının, niyet edilenden çok daha sert sonuçlar doğurabileceğini de erken bir uyarı olarak sundu.
2013’ten 2019’a uzanan bu süreç, futbolun belki de en köklü kültürel dönüşümüne sahne oldu: oyun artık sadece sahada değil, aynı zamanda bir ekranın önünde de yönetiliyordu. Bu dönüşüm beraberinde büyük bir soruyu da getirdi — VAR’ın konfederasyonlar arasında ne kadar hızlı ya da yavaş yayıldığı, ve bu yayılmanın küresel futbolda nasıl bir eşitsizlik yarattığı. Bir sonraki bölümde, 2020-2022 arası pandemi döneminin getirdiği acil sağlık odaklı reformları ele alacağız.
Künye: Bu yazı dizisinin konusu, kapsamı ve editoryal çerçevesi Aydın Tiryaki tarafından belirlenmiştir. Araştırma, kaynak taraması ve yazım sürecinde Claude (Anthropic, Sonnet 5, Max Effort + Extended Thinking modu) asistanlık yapmıştır.
| aydintiryaki.org | YouTube | Aydın Tiryaki’nin Yazıları ve Videoları │Articles and Videos by Aydın Tiryaki | Bilgi Merkezi│Knowledge Hub | ░ Virgülüne Dokunmadan │ Verbatim ░ | ░ Futbolun Kural Tarihi Serisi │The History of Football’s Laws Series ░ 02.07.2026
Aydın Tiryaki 