Futbolun Kural Tarihi Serisi — Bölüm 10/13
Aydın Tiryaki & Claude Sonnet 5 (Max Effort, Extended Thinking modu)
Giriş
Bu bölüm, 2020-2022 arası üç yılı ele alıyor — pandeminin futbolu acil bir sağlık krizine sürüklediği ve bu krizin, kalıcı reformlara dönüşen hızlandırılmış kararlara yol açtığı dönem. Bu üç yıl içinde ertelenerek 2021’de oynanan Avrupa Şampiyonası (Euro 2020), hem bu bölümün ana temasını (oyuncu sağlığı) somutlaştıran ciddi bir olaya hem de 2022 Dünya Kupası’ndaki kalıcı reformların bir öncüsü niteliğindeki geçici uygulamalara sahne oldu. Bu bölümde, IFAB’ın kararlarının yanı sıra bu turnuvayı da ele alıyoruz.
2020’nin başında dünyayı saran COVID-19 pandemisi, futbolu da diğer her şey gibi durma noktasına getirdi — ligler askıya alındı, stadyumlar boşaldı, takvimler alt üst oldu. Ama bu kriz, futbolun kural tarihinde beklenmedik bir hızlanmaya da yol açtı: IFAB, normalde yıllar süren tartışma ve deneme süreçlerini aylar içine sıkıştırmak zorunda kaldı.
Mayıs 2020 — Geçici 5 Değişik Hakkı
Pandemi nedeniyle askıya alınan ligler yeniden başladığında, takımların önünde imkânsız bir takvim vardı: normalde aylara yayılan maçlar, birkaç hafta içine sıkıştırılmıştı. FIFA, oyuncu sağlığını korumak amacıyla IFAB’a resmi bir talepte bulundu ve Mayıs 2020’de, 1995’ten beri sabit kalan 3 değişiklik hakkı geçici olarak 5’e çıkarıldı — üç ayrı durma anında kullanılabilecek, artı devre arası hakkı.
Gerekçe: Sıkışık fikstürde oyuncuların fiziksel yükünü azaltmak, sakatlık riskini düşürmek. Sonuç: Bu, ilk başta sadece 2020’nin sonuna kadar geçerli, acil bir önlem olarak tasarlanmıştı — ama aşağıda göreceğimiz gibi, iki yıl içinde kalıcı hale gelecekti.
Aralık 2020 — Sarsıntı Değişikliği Denemelerinin Onaylanması
Pandeminin doğrudan bir sonucu olmasa da, aynı dönemde futbolun başka bir sağlık sorunu da gündeme geldi: kafa travması (konküzyon) yaşayan oyuncuların, maç anında yeterince değerlendirilmeden sahada kalmaya devam etmesi. IFAB’ın Yıllık İş Toplantısı’nda, bir Konküzyon Uzman Grubu’nun güçlü tavsiyesi doğrultusunda, kalıcı sarsıntı değişikliği denemelerinin başlatılmasına karar verildi.
Gerekçe: Bir oyuncunun sarsıntı riski taşıdığı şüphesi varsa, takımın normal değişiklik hakkını harcamak zorunda kalmadan o oyuncuyu güvenle oyundan çıkarabilmesini sağlamak. Sonuç: Bu deneme süreci, 140’tan fazla müsabakada test edilecek ve nihayet 2024’te kalıcı bir kural haline gelecekti.
Haziran-Temmuz 2021 — Euro 2020: Pandeminin Gölgesinde Bir Turnuva
Aslında 2020’de oynanması planlanan Avrupa Şampiyonası, pandemi nedeniyle bir yıl ertelendi ama “Euro 2020” ismini korudu — 11 Haziran-11 Temmuz 2021 arasında oynandı. Bu turnuvanın kendisi, futbolun kurumsal esnekliğinin ve aynı anda kırılganlığının çarpıcı bir örneğiydi. Turnuvanın altmışıncı yıl dönümünü kutlamak için zaten 2012’de alınan bir kararla 11 farklı ülkede, 11 şehirde oynanması planlanmıştı — bu, bir Avrupa Şampiyonası’nın ikiden fazla ülkede oynandığı ilk örnekti (2007 AFC Asya Kupası’ndan sonra tarihte ikinci böyle bir turnuva). Pandemi koşullarında bu dağınık format, hem lojistik bir zorluk hem de -maçların tek bir yerde yoğunlaşmamasıyla- beklenmedik bir avantaj oluşturdu.
Turnuva, pandemiye özel geçici düzenlemelerle oynandı: kadrolar, 2004’ten beri sabit olan 23 kişiden 26 kişiye çıkarıldı — bu karar, birkaç ay sonra 2022 Dünya Kupası’nda uygulanacak kalıcı genişlemenin doğrudan öncüsüydü. Ayrıca, bir takımın oyuncularının çoğunluğu resmi makamlarca karantinaya alınırsa, takımın en az 13 oyuncuyla (bir kalecisi dahil) sahaya çıkması şartıyla maçın oynanmaya devam edeceği gibi özel COVID protokolleri de belirlendi.
Turnuvanın en ciddi anı, sahaya çıkmayla ilgili değil, doğrudan bir oyuncunun sağlığıyla ilgiliydi: Danimarka-Finlandiya maçında, Danimarkalı orta saha oyuncusu Christian Eriksen, ilk yarının bitimine yakın sahada ani kalp durması geçirdi. Saha içinde derhal uygulanan kalp masajı sayesinde stabilize edildi ve hastaneye kaldırıldı; Danimarka takımı, aynı akşam maçın devam edip etmeyeceğine karar vermek zorunda bırakılmasının adaletsiz olduğunu belirtti. Sonuç: Bu olay, doğrudan bir kural değişikliğine yol açmasa da, futbolun saha içi tıbbi acil durum protokollerinin ve bir takımın böylesi bir travmadan hemen sonra karar verme baskısı altında bırakılmasının ne kadar sorunlu olabileceğinin görünür kılınmasını sağladı — bu bölümde ele aldığımız “oyuncu sağlığını önceleme” çizgisinin, kural kitabının dışında da ne kadar hayati olduğunu hatırlatan bir andı.
Turnuva, İtalya’nın finalde İngiltere’yi penaltılarla (kaleci Gianluigi Donnarumma’nın iki kurtarışıyla) geçmesiyle sona erdi.
Haziran 2021 — UEFA Deplasman Golü Kuralını Kaldırıyor
Bölüm 5 ve 7’de anlattığımız 1965 kararının, elli altı yıl sonra sonu geldi. UEFA Başkanı Aleksander Čeferin, Haziran 2021’de kuralın kaldırılış gerekçesini açıklarken çarpıcı bir itirafta bulundu: kural artık kendi asıl amacının tam tersi bir etki yaratıyordu. Deplasman golünün bu kadar değerli olması, ev sahibi takımları — özellikle ilk maçlarda — hücum etmekten alıkoyuyor, çünkü yiyecekleri bir gol, rakibe kritik bir avantaj sağlıyordu.
UEFA’nın açıklamasında verdiği istatistikler, kararı somut biçimde destekliyordu: 1970’lerin ortasından günümüze, erkekler kategorisinde ev sahibi/deplasman galibiyet oranı %61/%19’dan %47/%30’a, maç başına ortalama gol sayısı ise ev sahibi/deplasman için 2.02/0.95’ten 1.58/1.15’e gerilemişti.
Sonuç: 2021-22 sezonundan itibaren, UEFA kulüp turnuvalarında eşit biten iki maçlık serilerde artık doğrudan uzatmaya geçiliyor, gerekirse penaltılara gidiliyor. UEFA’nın kaldırma kararı, bir yıl sonra CONMEBOL’u (2022), iki yıl sonra da AFC’yi (2023) aynı yönde harekete geçirecekti.
2022 — 5 Değişik Hakkının Kalıcı Hale Gelmesi ve Kadro Genişlemesi
Doha’da (Katar) yapılan 136. Yıllık Genel Kurul’da IFAB, 2020’de geçici olarak getirilen 5 değişiklik hakkını kalıcı bir seçenek olarak Laws of the Game’e ekledi — 2022/23 sezonundan itibaren geçerli olmak üzere. Aynı toplantıda, maç kadrosunda isim verilebilecek yedek oyuncu sayısı da 12’den 15’e çıkarıldı. Bu değişikliklerin doğal bir uzantısı olarak, FIFA Ağustos 2022’de Dünya Kupası kadro sınırını 23’ten 26 oyuncuya çıkardığını duyurdu — Euro 2020’nin bir yıl önce geçici olarak denediği formülün, artık küresel ölçekte kalıcılaştığı andı.
Sonuç: Bu değişikliklerin etkisi, aynı yılki Katar Dünya Kupası’nda hemen görüldü: 2018’de tüm turnuvada 32 gol yedek oyunculardan gelirken, 2022’de bu sayı grup aşamasının sonunda bile 22’ye ulaşmıştı.
2022 — Yarı Otomatik Ofsayt Teknolojisi ve İlk Resmi Sarsıntı Değişikliği
2022 Katar Dünya Kupası, iki ayrı yeniliğin ilk resmi sınavı oldu. Öncelikle, 2021’den beri FIFA Kulüpler Dünya Kupası ve Arap Kupası’nda test edilen yarı otomatik ofsayt teknolojisi, ilk kez bir Dünya Kupası’nda resmen kullanıldı. Bu sistem, topun içine yerleştirilen bir sensör ve oyuncuların vücut noktalarını 50 kez saniyede izleyen kameralarla, 2005’te tanımlanan “hangi vücut kısmı sayılır” ilkesini artık milisaniyeler içinde hesaplayabiliyordu.
İkinci olarak, aynı turnuvada 2020’de onaylanan sarsıntı değişikliği denemesi de ilk kez fiilen kullanıldı: İran kalecisi Alireza Beiranvand, İngiltere ile oynanan açılış maçında sarsıntı geçirdiğinde, ekstra bir hak kullanılarak Hossein Hosseini ile değiştirildi — bu, bir Dünya Kupası’nda görülen ilk özel sarsıntı değişikliğiydi.
Sonuç: 2022, futbolun teknoloji ve sağlık reformlarının aynı sahnede, aynı turnuvada birbirini tamamlar biçimde sınandığı bir dönüm noktası oldu.
Bu üç yıllık dönem, futbolun kural gelişiminde nadir görülen bir hızlanmayı gösteriyor: normalde on yıllar süren tartışmalar, pandeminin yarattığı acil durum baskısıyla birkaç yıla sıkıştı. Ama aynı dönem, Eriksen olayının gösterdiği gibi, en gelişmiş kural kitabının bile bir insan hayatının söz konusu olduğu anda ne kadar yetersiz kalabileceğini de hatırlattı. Bir sonraki bölümde, 2023’ten 2026’ya uzanan ve bu ivmenin nasıl devam ettiğini — mavi kart tartışmasından VAR’ın korner kararlarına genişlemesine kadar — ele alacağız; bu, serimizin kronolojik kısmının son bölümü olacak.
Künye: Bu yazı dizisinin konusu, kapsamı ve editoryal çerçevesi Aydın Tiryaki tarafından belirlenmiştir. Araştırma, kaynak taraması ve yazım sürecinde Claude (Anthropic, Sonnet 5, Max Effort + Extended Thinking modu) asistanlık yapmıştır.
| aydintiryaki.org | YouTube | Aydın Tiryaki’nin Yazıları ve Videoları │Articles and Videos by Aydın Tiryaki | Bilgi Merkezi│Knowledge Hub | ░ Virgülüne Dokunmadan │ Verbatim ░ | ░ Futbolun Kural Tarihi Serisi │The History of Football’s Laws Series ░ 02.07.2026
Aydın Tiryaki 