Aydın Tiryaki (2009, 2026)
Giriş
2009 yılında Milliyet Blog’da yayımlanan “Egzozcu” başlıklı yazımda, sokaktaki tabelalardan yola çıkarak dilimizdeki bir yazım karmaşasını matematiksel bir modele dökmüştüm. O dönemki gözlemlerim, bu teknik terimin yazımında 16 farklı olasılık olduğunu söylüyordu. Ancak dilin dinamikleri ve yapılan hataların çeşitliliği üzerine yeniden düşündüğümüzde, bu “olasılık havuzunun” aslında tahmin ettiğimizden iki kat daha derin olduğunu görüyoruz.
Sekizden On Altıya: İlk Hesap
Kelimenin kökü olan “egzoz” sözcüğünde üç temel yol ayrımı vardır:
- Birinci ses: “g” mi, “k” mi?
- İkinci ses: “z” mi, “s” mi?
- Son ses: “z” mi, “s” mi?
Bu üç durak, bizi 2 üzeri 3 işleminden 8 farklı olasılığa ulaştırır. Söz konusu kelimeye meslek eki olan “-cu” eklendiğinde ise “c” ve “ç” harfi tercihiyle birlikte bu sayı 2 üzeri 4 işleminden 16 olasılığa çıkmaktaydı.
Gözden Kaçan Değişken: Ünlü Uyumu
Eski analizimde eksik kalan nokta, ekteki ünlü harfin (u/ü) yarattığı varyasyondu. Türkçenin en temel kuralı olan büyük ünlü uyumuna rağmen, tabelalarda ve günlük yazışmalarda “egzoz” kelimesinin sonuna gelen ekin “ü” ile (egzoz-cü) yazıldığına da sıkça rastlıyoruz.
Bu yeni değişkeni (u/ü tercihi) denkleme eklediğimizde, olasılıklar şu şekilde katlanıyor:
- Kök harfleri (g/k, z/s, z/s) = 2 üzeri 3
- Ek harfi (c/ç) = 2 üzeri 1
- Ek ünlüsü (u/ü) = 2 üzeri 1
Sonuç olarak; 2 üzeri 5 işleminden karşımıza tam 32 farklı yazım olasılığı çıkıyor. Bu 32 olasılıktan sadece bir tanesi (Egzozcu) doğruyken, geri kalan 31 tanesi dil bilgisi açısından hatalı formlardır. Bir tabela ustası veya bir kullanıcı, doğruya ulaşmaya çalışırken aslında 31 farklı yanlış yola sapma riskiyle karşı karşıyadır.
Sonuç ve Düzeltme
2009 yılındaki değerlendirmemde sunduğum 16 olasılıklı tablo, aslında buzdağının görünen kısmıydı. Ünlü uyumunu da işin içine kattığımızda ortaya çıkan 32 seçenekli bu tablo, dilin kuralsızlaşmaya başladığında ne kadar büyük bir kaosa sürüklenebileceğinin matematiksel kanıtıdır. TDK ve Dil Derneği’nin “egzoz” ve “egzozcu” şeklindeki tekil doğrusu, bizi bu 31 hatalı seçenekten oluşan labirentten çıkaran yegâne pusuladır.
Referans ve Arşiv Notu
Bu makale, yazarın 2009 yılında yayımlanan çalışmasının üzerine inşa edilmiş bir güncelleme ve düzeltme metnidir. Konuyla ilgili ilk analize aşağıdaki bağlantıdan ulaşabilirsiniz:
Eski Makale Linki: https://blog.milliyet.com.tr/egzozcu/Blog/?BlogNo=191563
Yöntem ve Araçlar Üzerine Bir Not: Bu çalışmadaki tüm gözlem, fikir ve çözüm önerileri tamamen yazara ait olup; yapay zeka yalnızca bu düşüncelerin ifade edilmesi ve yazım sürecinde asistanlık sağlamıştır.
Aydın Tiryaki 