Aydın Tiryaki (2026)
Futbol, kuralları en zor değişen, geleneklerine en sıkı bağlı sporlardan biridir. Ancak bazen mantığın ve adaletin gerektirdiği değişimler, teknolojiyle birleştiğinde kaçınılmaz hale gelir. Bugün modern futbolda saniyesi saniyesine hesaplanan “oyun süresi” kavramı, aslında yıllar önce sadece bir kalem, bir kağıt ve bir kronometre ile çözülebilecekken, sistemin hantallığı nedeniyle ancak dijital çağda tam karşılığını bulabilmiştir.
Bundan yaklaşık 18 yıl önce, 6 Nisan 2008 tarihinde Milliyet Blog’da kaleme aldığım “90 Artı Kaç?” başlıklı yazımda, o dönem futbolumuzun kanayan yarası olan “keyfi uzatma sürelerine” bir çözüm önermiştim. O günkü şartlarda sahadaki hakemin üzerindeki yükü hafifletmek ve süreyi daha adil tutmak adına şöyle bir vizyon ortaya koymuştum:
“Oyunun durduğu anlarda, zamanı tutma sorumluluğu tamamen 4. hakeme verilmelidir. Sahadaki hakem düdüğünü çaldığında, 4. hakem kronometresini durdurmalı, oyun başladığında yeniden çalıştırmalıdır. Böylece sakatlık numaralarıyla, ağır hareketlerle çalınan zamanlar, maçın sonuna matematiksel bir kesinlikle eklenebilir.”
O günlerde bu öneri, belki de uygulanması zor, “uçuk” bir fikir gibi görülebilirdi. Hakem otoriteleri, sahadaki tek hakimin mutlak egemenliğini savunuyor, dışarıdan (4. hakemden) gelecek bir müdahaleyi oyunun ruhuna aykırı buluyorlardı.
Ve Tarih Mantığı Doğruladı: VAR ve AVAR Dönemi
Aradan geçen yıllar ve gelişen teknoloji, bu mühendis mantığının ne kadar doğru olduğunu kanıtladı. Bugün benim “4. Hakem yapsın” dediğim işi, artık VAR (Video Yardımcı Hakem) sistemi içindeki AVAR (Assistant Video Assistant Referee) yani Yardımcı VAR Hakemi yapıyor.
Bu dönüşüm süreci şöyle gelişti:
- Teknolojinin Girişi (2018): VAR sisteminin hayata geçmesiyle birlikte, sahadaki hakemin yetkileri ilk kez “dışarıdaki bir göz” ile paylaşılmaya başlandı.
- Katar 2022 Devrimi: FIFA Hakem Komitesi Başkanı Pierluigi Collina’nın talimatıyla, 2022 Dünya Kupası’nda “topun oyunda kaldığı süre” hassasiyetle hesaplanmaya başlandı.
- Mevcut Uygulama: Bugün bir maçta gol sevinçleri, oyuncu değişiklikleri, sakatlıklar ve VAR incelemeleri sırasında geçen her saniye, VAR odasındaki AVAR hakemi tarafından tutulmaktadır. Maçın sonuna eklenen +7, +10 dakikalar artık hakemin “kanaati” değil, AVAR ve 4. hakemin ortaklaşa tuttuğu “kronometre verisidir”.
Yetki Paylaşımı ve Sonuç
Benim 2008’de “Bunu 4. hakem yapsın” derken kastettiğim “dışarıdan, baskı altında olmayan bir gözün süreyi yönetmesi” ilkesi, bugün tam olarak işlemektedir. Sahadaki orta hakem sadece oyunu yönetmekte, zamanı tutma ve kayıp zamanı hesaplama işi ise AVAR hakemi üzerinden 4. hakeme iletilmekte ve tabela buna göre kaldırılmaktadır.
Sonuç olarak; doğru mantıkla kurgulanmış bir çözüm önerisi, zaman aşımına uğramaz. Sadece uygulanacağı teknolojinin olgunlaşmasını bekler. 2008 yılında “4. hakem yapsın” dediğimiz şey, bugün “AVAR yapıyor” şeklinde hayat bulmuştur. Bu da gösteriyor ki, futbolda veya hayatta, akılcı ve sistemsel öneriler er ya da geç hak ettiği yeri bulmaktadır.
Referanslar:
- Tiryaki, A. (2008). 90 Artı Kaç?. Milliyet Blog. Erişim Adresi: https://blog.milliyet.com.tr/90-arti-kac-/Blog/?BlogNo=102457
ORİJİNAL YAZI (Yazarın hiçbir şekilde yapay zeka kullanmadan yazdığı yazıdır)
90 artı kaç?
Aydın Tiryaki (2008)
Fenerbahçe – Kayserispor maçı 1-1 sürerken, 90+5. dakikada Semih golü atınca, 90 artı kaçıncı dakika konusu gündeme oturdu.
Son zamanlarda futbolda yapılan kural değişiklikleri içinde en önemli ikisi geri pasın yasaklanması ve uzatma dakikalarının ne kadar olduğunun gizliliğinin kaldırılmasıdır.
Eskiden de, hakem maçtaki duraklamaları maçın sonuna eklerdi. Ancak bu sürenin
ne kadar olduğunu hakemden başkası bilemezdi. Radyodan maçı dinlerken o
zamanki spikerlerin sözcüğüyle “intikalar” oynanırdı. 90. dakikadan itibaren hakem ne zaman düdüğü çalacak diye merakla bekledik. Uzun sürerse de kısa sürerse de mutlaka hakemden şikayetçi biriler olurdu. Hakem ne kadar özenli olursa olsun, bu uzatmanın süresinin hakem tarafından keyfi olarak yapıldığı düşünülürdü.
Futbolu anlatanlar ve yazanlar, yani futbol medyası da bu doksandan sonraki dakikaları ifade etmekte zorlanırlardı ve kendilerince hesap yaparlardı. Uzatmalardaki goller, uzatmanın başlarındaysa 89. dakika derlerdi, uzatmanın sonlarındaysa 90. dakika derlerdi
Eski uygulama uzatma süresi konusunda hem hakemlere gereğinden fazla yetki ver, yordu hem de güven sorunu yaratıyordu.
Şimdi 90. dakika olduğunda ışıklı levha ile herkese gösteriliyor ve futbolcu da seyirci de maçın
kaç dakika daha oynanacağını biliyor. Futbol medyası geç de olsa 90+3, 90+5 demeyi öğrendi.
Önceki yıl Fenerbahçe’nin şampiyonluğu yitirdiği Denizlispor-Fenerbahçe maçı 16 dakika
uzatılmıştı ve 16 dakika çok konuşulmuştu. Fenerbahçe’nin rakipleri 16 dakikanın çok olduğunu
söylemişlerdi. Oysa benim hesabımda o maçın ikinci yarısındaki duraklamalar 16 dakikadan
çoktu. Hakem cesur davranamamıştı.
Hakemlerimiz maçtaki uzatmalar konusunda yeteri kadar cesur değiller. Özellikle kritik
maçlarda uzatma süresi uzun olursa tepki almaktan korkuyorlar ve birçok hakem için 3 dakika
uzatma alışkanlığı başlıyor. Oysa maçların hemen hepsinde 6 değişiklik de 2. yarıda oluyor ve
bunun karşılığı 3 dakika. Bunun dışında birkaç duraklama daha olunca 3 dakika hiç de adil bir
uzatma süresi olmuyor.
Ayrıca uzun süreli uzatma dakikalarında da yeni bir uzatma yapmayı erektirecek duraklamalar
oluyor. Bu süre içinde oyuncu değişikliği yapılıyor, sakatlıklar oluyor. Uzatmalardaki duraklamaları hakemlerin çoğu maça eklemiyor.
Maçlardaki uzatma süreleri konusunda FIFA bir adım daha atabilir. Uzatmaların hesabı yetkisi
tamamen 4. hakeme verilir ve bu hakem her duraklamadan sonra skorboardda görünecek
şekilde ekler. Maç boyunca “45 artı kaç?” veya “90 artı kaç?” oynanacağını herkes her an bilir. 90. dakikada hakem kaç dakika uzatma gösterecek diye beklemeye gerek kalmaz. Uzatmalar
sırasında da duraklama olursa o da skorboardda anında gösterilir.
Maçın uzatma dakikalarının hesabında ve gösterilmesinde yapılacak reform bir süre sonra maçı durdurmaya çalışan futbolcuları bu alışkanlıklarından vazgeçirecektir.
Ankara, 6 Nisan 2008
Aydın Tiryaki 