Aydın Tiryaki (2026)

1. Giriş: “Çoklu sayaç” irrasyonelliği ve mevcut kaos

Bugün içinde bulunduğumuz dijital abonelik düzeni, modern mühendislik ve ekonomi prensiplerine aykırı, sürdürülemez bir yapıdadır. Bu durumu fiziksel dünyaya uyarladığımızda karşımıza çıkan tablo şudur: Evinizdeki fırın, buzdolabı, aydınlatma ve televizyon için ayrı ayrı elektrik sayaçları takıldığını; her biri için farklı şirketlerle sözleşme imzaladığınızı, her birinin faturasını farklı tarihlerde ödediğinizi düşünün. Üstelik “Fırın A.Ş.”, eğer kendisine özel abonelik yapmazsanız fırınınızın ışığını kapatmakla tehdit ediyor veya o ışığı açmak için size zorla 30 saniyelik reklam izletiyor.

Mevcut durumda kullanıcılar; Netflix, Disney+, YouTube, Amazon, Meta gibi platformlar arasında sıkışmış, finansal ve operasyonel bir yorgunluk (subscription fatigue) yaşamaktadır. Rasyonel bir altyapı hizmeti (utility) mantığı yerine, kullanıcıyı bezdirerek (ad-bullying) gelir elde etmeye çalışan bu model, dijital dünyanın verimliliğini baltalamaktadır.

2. Teşhis: Sistemin yapısal sorunları ve “dijital prangalar”

Mevcut sistemin çöküşünü hazırlayan üç temel mühendislik hatası bulunmaktadır:

• Negatif motivasyon ve reklam zulmü: Özellikle Meta (Facebook) gibi platformlar, kullanıcıyı ücretli modele geçirmek için reklam yoğunluğunu “kullanılabilirliğin” altına düşürmektedir. Kullanıcıyı “kaliteyle” değil, “rahatsız ederek” ikna etmeye çalışmak, uzun vadede kullanıcının sistemi tamamen terk etmesine (churn) yol açar.
• Coğrafi kısıtlamalar ve erişilebilirlik: Teknolojinin temel vaadi “mekândan bağımsızlık” iken, platformlar kullanıcıyı IP adreslerine ve modemlere hapsetmektedir. Kullanıcının yazlık evine veya seyahate gittiğinde (İnebolu örneğindeki gibi) parasını ödediği hizmete ulaşamaması, sistemin kullanıcıyı “gezgin bir kimlik” olarak değil, “sabit bir abone” olarak görmesinden kaynaklanan bir tasarım hatasıdır.
• Atıl kapasite ve israf: Kullanıcının aktif olmadığı aylarda bile tam ücret ödemesi, sistemde devasa bir “atıl kapasite maliyeti” yaratır. Tıpkı kullanılmayan elektriğin faturasının gelmemesi gerektiği gibi, kullanılmayan dijital hizmetin de sabit bir maliyeti olmamalıdır.

3. Çözüm mimarisi: Evrensel dijital abonelik havuzu (UDSP)

Çözüm, dijital içeriğin ve bağlantının tıpkı elektrik, su veya doğalgaz gibi temel bir “Altyapı hizmeti” olarak kabul edilmesidir. Önerilen GDBS (Global Digital Billing Standard) modeli şu sütunlar üzerine kuruludur:

A. Bütünleşik fatura ve tek merkezli yönetim

Kullanıcı; internet erişimi (ISP), mobil hat (GSM), bulut depolama, sosyal medya ve video akış platformlarının tamamını kapsayan tek bir “Dijital yaşam faturası” öder. Bu, kullanıcının 40 farklı ödeme noktasıyla uğraşmasını engeller ve “toplam sahip olma maliyetini” (TCO) şeffaf hale getirir.

B. Kullanım odaklı gelir paylaşımı (Pay-per-attention)

Toplanan havuz geliri, platformlara “Algoritmik adalet” prensibiyle dağıtılır. Dağıtım formülü; kullanıcının platformda geçirdiği süre, etkileşim kalitesi ve içerik üretim maliyeti katsayılarına dayanır.

• Sonuç: Platformlar “nasıl daha çok reklam gösteririm” yarışından çıkıp, “nasıl daha kaliteli içerik üretip kullanıcının vaktini alırım” yarışına girer. Kalitesiz içerik üreten sistemden elenir.

C. Federatif ve hukuki üst yapı

Sistem, küresel devlerin kartelleşmesini önlemek için federatif bir yapıda (Global üst kurul -> Ulusal ekosistemler) çalışır. Uluslararası hukuk, küçük ama kaliteli içerik üreten yeni girişimlerin de bu “ulusal şebekeye” (National Digital Billing Ecosystem – NDBE) entegre olabilmesini, devlerin onları engelleyememesini garanti altına alır.

4. Ekosistem verimliliği: “Sürtünmesiz” ticaret ve stok mantığı

Bu modelin başarısı, Amazon Prime ve Hepsiburada Premium gibi öncü “Süper uygulama” modellerinde kanıtlanmıştır. Bu yapılar, “Kargo ücreti” gibi ticareti engelleyen sürtünme maliyetlerini ortadan kaldırarak kullanıcıyı sisteme bağlar.

• Sistem sigortası (Hedging): Kullanıcı, alışveriş yapmadığı (lojistik maliyet yaratmadığı) dönemlerde, platform üzerinden film izleyerek (dijital maliyet yaratarak) abonelik ücretinin karşılığını aldığını hisseder. Bu denge, kullanıcının “boşa para ödüyorum” hissine kapılmasını engeller.
• Envanter ve lojistik optimizasyonu: Tıpkı ev ekonomisinde “kargo ödememek için sepeti dayanıklı ürünle (kaşar peyniri vb.) tamamlamak” gibi rasyonel davranışlar, bu ekosistemde dijital hizmetlerle birleşir. Kullanıcı, tek bir abonelikle hem fiziksel ihtiyaçlarını (alışveriş/lojistik) hem de zihinsel ihtiyaçlarını (eğlence/haber) en optimize maliyetle karşılar.

5. Esnek fiyatlandırma ve “içinde içinde” (nested) katmanlar

Sistem, “tek tip” dayatması yerine, kullanıcının alım gücüne ve tercihlerine göre şekillenen dinamik bir fiyatlandırma sunar:

• Ekonomik adaptasyon (PPP): Ücretler, ülkelerin “Satın alma gücü paritesi”ne göre yerel para birimlerine ve gelir düzeylerine otomatik uyarlanır.
• Hizmet kalitesi matrisi:
  1. Reklam tercihi: Kullanıcı, faturasını düşürmek isterse “Ad-supported” (Reklamlı) katmanı, konfor isterse “Ad-free” (Premium) katmanı seçer.
  2. Teknik kalite: 8K/Ultra HD yayın isteyen ile mobil veri tasarrufu isteyen kullanıcı, kullandığı bant genişliği kadar ödeme yapar.
  3. Modüler erişim: Haber, spor, sinema gibi paketler, ana faturanın içine “LEGO parçaları” gibi eklenip çıkarılabilir.

6. Sonuç: Kullanıcı egemenliğinin ilanı

Dijital dünya, platformların derebeyliklerini ilan ettiği feodal bir yapıdan çıkıp; kuralları belirlenmiş, denetlenebilir ve verimli bir **”Demokratik hizmet pazarı”**na dönüşmelidir.

Önerdiğimiz bu “Tek sayaç” modeli;

1. Kullanıcıyı operasyonel yükten kurtarır (Taşınabilirlik).
2. Ekonomik israfı önler (Kullanıldığı kadar ödeme).
3. İçerik kalitesini yükseltir (Liyakat odaklı gelir).

Büyük platformlar ya bu rasyonel bütünleşmenin bir parçası olacak ya da kullanıcılar, tıpkı “vazgeçilmez” sanılan Netflix‘i terk ettikleri gibi, onları verimsiz ve pahalı birer “eski teknoloji” olarak tarihe gömecektir.

---

Yöntem ve Araçlar Üzerine Bir Not: Bu çalışmadaki tüm gözlem, fikir ve çözüm önerileri bizzat yazara aittir. Yapay zeka ise tamamen yazarın soruları, talepleri ve yönlendirmeleri doğrultusunda ilgili konuların araştırılması ve derlenmesinde bir bilgi kaynağı olarak kullanılmış; ayrıca metnin oluşturulması sürecinde yazım asistanlığı desteği sağlamıştır.