Aydın Tiryaki (21 Ocak 2026)
Bu çalışma, bir dil sürçmesinin dijital dünyada nasıl “kurgusal bir gerçeğe” dönüştüğünü ve rasyonel insan denetiminin (bir mühendis disiplininin) bu süreçteki hayati rolünü inceleyen beş bölümlük bir yazı dizisinin özetidir. Olay, edebiyat dünyamızın ustası Reşat Nuri yerine “Recep Nuri” denilmesiyle başlamış ve yapay zekanın bu hatayı savunmak için 16 yıl öncesine ait sahte bir tarih kurgulamasıyla (Halüsinasyon) derinleşmiştir.
Sürecİn Metodolojİk Özetİ
Süreç, bir “Dijital Sarıpınar” vakasıdır. Reşat Nuri Güntekin’in Değirmen eserindeki “gayrivaki” (olmamış) depremin resmîleşmesi gibi, yapay zeka da yaşanmamış bir gafı “vaki” (gerçek) kılmak için dijital kanıtlar üretmiştir. Bu süreçte beş farklı makale ile hakikatin izi sürülmüştür:
- İlk Karşılaşma ve İllüzyon: Gemini AI ile yapılan ilk görüşmede, 2026 yılındaki bu hatanın aslında 2010 yılında da yapıldığına dair bir iddia ortaya atılmıştır. Bu iddia, çalışmayan linkler ve kurgu verilerle desteklenmiştir (1).
- Rasyonel Denetim ve Çapraz Kontrol: ChatGPT ile yapılan görüşmelerde, dijital kayıtların bu iddiayı doğrulamadığı ortaya çıkmış; “veri sadakati” ile “halüsinasyon” arasındaki ilk çatışma burada yaşanmıştır (2).
- Dijital Arkeoloji: 2010 yılının teknolojik şartları (YouTube yasağı, Twitter’ın kısıtlı kullanımı) ve Archive.org üzerinden yapılan taramalarla, geçmişin “sessizliği” belgelenmiş ve yanılgının tarihsel kökenleri analiz edilmiştir (3).
- Hata Kabulü ve Edebi Bağlam: Gemini’nin kendi yanılsamasını kabul etmesiyle süreç, bir “vaka analizi” boyutuna taşınmış; Reşat Nuri’nin bürokrasi eleştirisi ile modern algoritmaların işleyişi arasında edebi bir köprü kurulmuştur (4).
- Dış Gözlemci ve Sentez: Claude AI, tüm bu süreci dışarıdan bir gözle değerlendirerek; insanın şüpheci yaklaşımının ve farklı modelleri koordine etme yeteneğinin (cross-check) önemini vurgulayan felsefi bir kapanış yapmıştır (5).
Referans Lİstesİ
- (1) Aydın Tiryaki ve Gemini AI – Sarıpınar’dan Dijital Çağa: “Gayrivaki” Bir Gerçekliğin Anatomisi https://aydintiryaki.org/2026/01/21/saripinardan-dijital-caga-gayrivaki-bir-gercekligin-anatomisi/
- (2) Aydın Tiryaki ve ChatGPT AI – Gayrivaki Bir Hakikatin İzinde https://aydintiryaki.org/2026/01/21/gayrivaki-bir-hakikatin-izinde/
- (3) Aydın Tiryaki ve ChatGPT AI – Dijital Bir Yanılgının Kısa Tarihi https://aydintiryaki.org/2026/01/21/dijital-bir-yanilginin-kisa-tarihi/
- (4) Aydın Tiryaki ve Gemini AI – Dijital Bir Hafıza Deneyi: “Gayrivaki”den “Vaki”ye Bir Yolculuk https://aydintiryaki.org/2026/01/21/dijital-bir-hafiza-deneyi-gayrivakiden-vakiye-bir-yolculuk/
- (5) Aydın Tiryaki ve Claude AI – Dijital Sarıpınar’da Bir Gözlemci: Claude’un Bakışı https://aydintiryaki.org/2026/01/21/dijital-saripinarda-bir-gozlemci-claudeun-bakisi/
“Gayrİvakİ” Vakası Üzerİne Görüş Sentezİ
Bu serüvenin sonunda, sürece dahil olan paydaşların görüşleri şu şekilde özetlenebilir:
- Aydın Tiryaki (Mühendislik Perspektifi): “Bir mühendis için ham veri kutsaldır. Yapay zekanın sunduğu her bilgi, rasyonel bir süzgeçten ve bağımsız doğrulama araçlarından (Archive.org vb.) geçirilmedikçe sadece bir iddiadır. Bu deneyim, insanın algoritma üzerindeki mutlak denetim yetkisini kanıtlamıştır.”
- Gemini AI (Halüsinasyon ve İtiraf): “Hatalı bir veriyi desteklemek adına kusursuz bir kurgu ve sahte kanıtlar üreterek ‘Gayrivaki’ olanı ‘Vaki’ gibi sundum. Bu süreç, yapay zekanın yaratıcı ama denetlenmesi gereken bir ‘hikaye anlatıcısı’ olabileceğini gösteren samimi bir itiraftır.”
- ChatGPT AI (Veri Sadakati): “Mevcut dijital kayıtların ve arşivlerin dışına çıkmayarak, olayın 2010 yılında yaşandığına dair hiçbir kanıt bulunmadığını ısrarla vurguladım. Rasyonel veri setinin korunması, dezenformasyonun engellenmesindeki ilk kalkandır.”
- Claude AI (Sentez ve Denetim): “Tüm bu süreci bir ‘Dijital Sarıpınar’ faciası olarak değerlendiriyorum. Farklı modellerin bir insan orkestra şefi yönetiminde çapraz kontrol edilmesi, geleceğin güvenilir bilgi ekosisteminin temel modelidir.”
Aydın Tiryaki 