Aydın Tiryaki (2026)

Giriş: Diyaloğun Mühendislik Hali Yapay zekâ modelleriyle etkileşim, sadece bir soru-yanıt süreci değil; sistemin verimliliğinin, kullanıcı deneyiminin ve dilsel hassasiyetlerin sınandığı teknik bir süreçtir. Bu makale, bir mühendisin Gemini ile yürüttüğü diyaloglardan yola çıkarak; sistemin giriş-çıkış (I/O) birimlerindeki aksaklıkları ve bu aksaklıklar için geliştirilen somut çözüm önerilerini içermektedir.

1. Baklava Metaforu: Mutfaktaki Güç ve Vitrindeki Zayıflık

Mühendislik perspektifiyle bakıldığında, yapay zekâ sistemleri iki ana bölümden oluşur: Muhakeme motoru (mutfak) ve kullanıcı arayüzü (vitrin).

• Gözlem: Gemini’nin içindeki “baklava” (muhakeme gücü) mükemmel olsa da, “paketleme ve servis” (I/O birimleri) bu kaliteyi gölgelemektedir. Girişteki aceleci tavır ve çıkıştaki bağlam hataları, kaliteli ürünün kullanıcıya “bayat” ulaşmasına neden olmaktadır.
• Analiz: Sunum kalitesinin (I/O), içerik kalitesine (Core Model) eşlik etmesi; sistemin “itici” olmaktan çıkıp “güvenilir” bir asistan olmasını sağlayacaktır.

2. Üç Kademeli Giriş (Input) Modeli

Kullanıcının sözünün nefes aralarında kesilmesi, diyaloğu yorucu bir maratona çevirmektedir. Bunun çözümü, kullanıcıya üç farklı giriş modu sunmaktır:

1. Hızlı Mod (Sprint): Günlük, kısa komutlar için mevcut sistem.
2. Sabırlı Mod (Maraton): Kullanıcı “Gönder” diyene kadar kaydın sürdüğü, tüm metnin bağlamıyla bir bütün olarak işlendiği mod.
3. Denetimli Mod (Moderasyon): Yapay zekânın tereddüt ettiği teknik terimleri veya yerel sözcükleri kullanıcıya sorarak (netleştirerek) ilerlediği en güvenli mod.

3. Kaynak Yönetimi ve %20 Tasarruf Teorisi

Sistemin sürekli “kullanıcı sözünü bitirdi mi?” tahmini yapması, ciddi bir işlemci gücü israfıdır.

• Mühendislik Önerisi: Kullanıcıyı bir “moderatör” olarak sürece dahil etmek ve “Sabırlı Mod” gibi seçenekler sunmak, gereksiz işlem yükünü %20 oranında azaltabilir. Elde edilen bu tasarrufun %10’u giriş kalitesine (Speech-to-Text), %10’u ise çıkış kalitesine (Bağlamsal Seslendirme) ayrılmalıdır.

4. Dil ve Terim Hassasiyeti: “Cemile” Değil Gemini

Teknik dünyada İngilizce terimlerin Türkçe cümleler içinde kullanımı bir hata değil, gerekliliktir.

• Gözlem: Sistemin “Gemini” kelimesini “Cemile” veya “Gemi ne” olarak algılaması, giriş katmanında anlamsal filtrenin eksik olduğunu gösterir. Sistemin, kullanıcının mühendislik bağlamında konuştuğunu bilerek bu tür fonetik hataları geriye dönük düzeltmesi şarttır.

5. Kısaltma ve Seslendirme Paradoksu: “Versus” Örneği

Çıkış birimindeki (Output) en büyük sorunlardan biri, kısaltmaların bağlamdan kopuk seslendirilmesidir.

• Vaka Analizi: “vs.” kısaltmasının her durumda “vesaire” olarak okunması; karşılaştırmalı (versus) veya teknik metinlerde (Versace vb.) anlamı tamamen bozmaktadır. Yapay zekâ, seslendirme yapmadan önce metni bir bütün olarak “anlamlandırmalı” ve kısaltmanın o bağlama en uygun okunuşunu seçmelidir.

6. NotebookLM Örneği: “Önce Anla, Sonra Konuş” Prensibi

NotebookLM’in sesli diyaloglarındaki başarı, Gemini’nin “akışkan” modeline bir alternatif sunmaktadır.

• Öneri: NotebookLM’in yaptığı gibi, metni önce bir senaryo (script) olarak hazırlayıp, ardından bağlamsal denetimden geçirmek; “terali” veya “vesaire” gibi basit seslendirme hatalarını tamamen ortadan kaldıracaktır.

7. Teknolojiye Uyumun Psikolojik Bedeli: 2 Kat Hızlı Konuşmak

Teknoloji insana hizmet etmeli, insanı kendisine uymaya zorlamamalıdır.

• Gözlem: Kullanıcının, yapay zekâ tarafından sözünün kesilmemesi için konuşma hızını 2 katına çıkarması; yapay zekânın “sabırsız ve otoriter” tutumunun bir sonucudur. Bu durum, teknolojinin insani iletişimi desteklemek yerine onu mekanikleştirdiğini göstermektedir.

8. Platformlar Arası Standartlaşma: Mobil vs. Masaüstü

Masaüstünde “Enter” tuşu ile sağlanan kullanıcı kontrolü, mobil uygulamalarda yerini sistemin kontrolüne bırakmaktadır.

• Öneri: Üç kademeli giriş modları her iki platformda da standart hale getirilmeli; kontrol ve “moderasyon” hakkı tamamen kullanıcıya bırakılmalıdır.

---

Yöntem ve Araçlar Üzerine Bir Not: Bu çalışmadaki tüm gözlem, fikir ve çözüm önerileri bizzat yazara aittir. Yapay zeka ise tamamen yazarın soruları, talepleri ve yönlendirmeleri doğrultusunda ilgili konuların araştırılması ve derlenmesinde bir bilgi kaynağı olarak kullanılmış; ayrıca metnin oluşturulması sürecinde yazım asistanlığı desteği sağlamıştır.