Coğrafi büyüklüğün kamu hizmetlerinin hızı ve idari denetim üzerindeki etkileri

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (EK Makale 2)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin mülki idare sisteminde illerin yüzey genişliği, kamu hizmetlerinin sunum hızı ve denetim kapasitesi üzerinde doğrudan bir etkiye sahiptir. Türkiye’nin en geniş yüzölçümüne sahip ili olan Konya ile en dar alanına sahip ili olan Yalova arasındaki fark, yerinden yönetim modellerinin uygulanmasında belirgin zorluklar ve fırsatlar yaratmaktadır. Bu coğrafi uçlar, hizmetin yurttaşa ulaştırılmasında birbirinden çok farklı lojistik ve maliyet tabloları ortaya koymaktadır (1).

Konya gibi geniş bir sahaya yayılmış illerde yönetimin en büyük sınavı erişilebilirliktir. İl merkezinden en uzak ilçelere ve mahallelere gidişin saatler sürdüğü bir yapıda, mülki idare amirlerinin ve yerel yönetimlerin yerinde denetim gücü fiziksel engellere takılmaktadır. Yol bakımı, asayiş hizmetleri, su ve kanalizasyon gibi temel altyapı hizmetlerinin bu denli geniş bir coğrafyaya yayılması, hem operasyonel maliyetleri artırmakta hem de müdahale sürelerini uzatmaktadır. Geniş alanlı illerde hizmetin hızı, coğrafi mesafelerin rasyonel yönetimine bağlıdır (2).

Öte yandan Yalova gibi yüzölçümü küçük olan illerde idari denetim ve hizmet hızı çok daha yüksektir. Mülki sınırların dar olması, kamu birimlerinin yerleşimin her noktasına kısa sürede ulaşmasını ve yerel sorunlara anında müdahale edebilmesini sağlamaktadır. Ancak bu dar alan, beraberinde yerleşim ve sanayi baskısını getirmekte, arazi kullanım planlamasını çok daha kritik bir hale sokmaktadır. Küçük illerde yönetim, mesafelerle değil, sınırlı bir alanda biriken yüksek gereksinimlerin yönetilmesiyle uğraşmaktadır (3).

Bu coğrafi asimetri, mülki idare amirlerinin yerel birimler üzerindeki rehberlik ve gözetim kapasitesini de şekillendirmektedir. Geniş bir ilde her yerleşime fiziksel olarak dokunmak büyük bir zaman maliyeti yaratırken; dar alanlı illerde yönetim, yurttaşla ve yerel dinamiklerle çok daha sıkı bir temas kurabilmektedir. Bu durum, geniş illerde dijital denetim araçlarının ve yerinden yönetim birimlerinin yetkilendirilmesinin bir gereksinim olduğunu göstermektedir (4).

Sonuç olarak, Türkiye’nin yerleşim mimarisi coğrafi ölçek farklarını dikkate alan esnek modellerle güçlendirilmelidir. İdari sınırların sadece birer çizgi değil, aynı zamanda birer hizmet alanı olduğu gerçeğiyle, her ilin kendi coğrafi gerçekliğine uygun yönetim stratejileri geliştirmesi kamu verimliliği için zorunluk oluşturmaktadır (5).

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

REFERANSLAR

(1) T.C. İçişleri Bakanlığı, Mülki İdare Birimleri Envanteri ve Coğrafi Analizler. https://www.icisleri.gov.tr

(2) Türkiye Belediyeler Birliği (TBB), Yerel Yönetimlerde Hizmet Erişim ve Lojistik Planlama Raporu. https://www.tbb.gov.tr

(3) Tiryaki, A. (2026). Ölçek Sorunu ve Yönetsel Tekdüzelik (Makale 8).

(4) Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü, Bölgesel Gelişme ve Mekânsal Stratejiler Araştırması. https://www.ka.gov.tr

(5) OECD, Public Governance and Geographical Scale: Spatial Efficiency Analysis. https://www.oecd.org