Statik sınırlardan dinamik ve işlevsel yönetim anlayışına geçiş

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 16)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin yerleşim düzeni üzerine yaptığımız incelemeler; mevcut idari yapının ölçek sorunları, kimlik karmaşası ve hizmet uyuşmazlıkları gibi yapısal tıkanıklıklarla karşı karşıya olduğunu göstermiştir. Bu sorunların temelinde, yerleşimleri sadece nüfus sayılarına ve katı mülki sınırlara göre tanımlayan statik bir anlayış yatmaktadır. Geleceğin Türkiye’si için önerdiğimiz “Dinamik Yerleşim Modeli”, yerleşim birimlerini isimlerinden ziyade işlevlerine, ekonomik karakterlerine ve sosyal dokularına göre yeniden kurgulamayı hedeflemektedir (1).

Bu yeni modelin temel taşı, yerleşimlerin “Kırsal Mahalle” ve “Kentsel Köy” gibi esnek kategorilerle tanımlanmasıdır. Büyükşehir yasasının yarattığı tek tipleşmeyi kırmak adına, bir yerleşimin idari statüsü ne olursa olsun, tarımsal üretim merkezi mi yoksa kentsel bir çekim noktası mı olduğu esas alınmalıdır. Bu yaklaşım, kaynakların doğru yere yönlendirilmesini ve her birimin kendi doğasına uygun yönetim yönetmelikleriyle yönetilmesini sağlayacaktır. Örneğin, bir Kırsal Mahalle, belediye hizmetlerinden yararlanırken aynı zamanda tarımsal özerkliğini ve köy tipi yerleşim avantajlarını koruyabilecektir (2).

Yönetsel mimarideki ikinci büyük dönüşüm, “Kademeli Yetki Devri”dir. İlçe ve il merkezleri arasındaki asimetriyi gidermek için, devasa nüfuslu ilçelere “Özel Statülü İlçe” yetkileri verilmeli; öte yandan dağınık yerleşimler için “Hizmet Kümeleri” oluşturulmalıdır. Bu modelde yönetim, tek bir merkezden aşağıya doğru dayatılan bir yapıdan ziyade, yerel gereksinimlerin yukarıya doğru şekillendirdiği esnek bir ağ yapısına bürünecektir. Dijital yönetim araçlarının bu sürece entegre edilmesi, vatandaşın karar alma süreçlerine katılımını kolaylaştırarak temsiliyet sorununu da kökten çözecektir (3).

Sonuç olarak, Türkiye’nin yerleşim mimarisinde yapılması gereken devrim; sınırları değiştirmekten ziyade, o sınırların içindeki yönetim mantığını dönüştürmektir. Gelecek vizyonumuz; her yerleşimin kendi kimliğiyle var olduğu, hizmetin mesafelerle değil verimlilikle ölçüldüğü ve yerel demokrasinin en küçük birime kadar ulaştığı bir Türkiye yerleşim haritasıdır. Bu dönüşümün hayata geçirilmesi, sadece idari bir reform değil, toplumsal refahın sürdürülebilirliği için de zorunluluk oluşturmaktadır (4).

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

EKLER

Ek A: Dinamik Yerleşim Modelinin Temel Bileşenleri

• İşlevsel Sınıflandırma: Nüfus yerine ekonomik faaliyet (tarım, sanayi, turizm) odaklı statü belirleme.
• Esnek Bütçe Yönetimi: Yerleşim biriminin gerçek hizmet yüküne ve çekim gücüne göre finansman sağlama.
• Dijital Katılımcılık: Mahalle ve köy düzeyinde kararların yerel dijital platformlar üzerinden oylanması.

Ek B: Yeni Modelde Yerleşim Kategorileri

• Özel Statülü İlçe: Metropol ölçeğindeki dev ilçeler için genişletilmiş yetki alanı.
• Kentsel Köy: Şehirleşmiş ancak köy statüsündeki birimler için kentsel hizmet paketi.
• Kırsal Mahalle: Büyükşehirlerdeki tarımsal alanlar için korumacı ve üretim odaklı yönetim.
• Hizmet Kümesi: Dağınık köy altı birimleri için ortak altyapı ve gezici hizmet ağı.

REFERANSLAR

(1) T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Türkiye Mekânsal Strateji Planı Vizyon Belgeleri. https://www.csb.gov.tr

(2) Tiryaki, A. (2026). Köyden Mahalleye: Sadece Bir İsim Değişikliği mi? (Serinin 5. Makalesi).

(3) Türkiye Belediyeler Birliği (TBB), Geleceğin Yerel Yönetimleri ve Akıllı Şehirler Raporu. https://www.tbb.gov.tr

(4) Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü, Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (BGUS) 2024-2028. https://www.ka.gov.tr