Büyükşehir modelinde demokratik boşluklar ve yerinden yönetim arayışı

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 15)

Aydın Tiryaki (2026)

Yerel yönetimlerin temel çıkış noktası, hizmetlerin vatandaşa en yakın birimler tarafından sunulması ve halkın kendi yaşam alanıyla ilgili kararlarda söz sahibi olmasıdır. Ancak Türkiye’de büyükşehir belediyesi sınırlarının il mülki sınırlarıyla eşitlenmesi, temsiliyet noktasında bir “mesafe” sorunu ortaya çıkarmıştır. İl sınırının tamamının tek bir merkezden yönetildiği bu yapıda, özellikle kırsal alanlarda yaşayan vatandaşların yerel siyasete katılımı ve kendi sorunlarını karar mekanizmalarına iletme kapasitesi zayıflamıştır (1).

Bu modelde en belirgin temsiliyet sorunu, seçmen iradesinin ölçeğinde görülmektedir. Şehir merkezinden çok uzakta, kendine has ekonomik ve sosyal dinamikleri olan bir kırsal yerleşimde yaşayan vatandaşın oyu, aslında gündelik yaşamında doğrudan temas etmediği devasa bir metropolün yönetimini belirlemektedir. Öte yandan, büyükşehir belediye meclislerinde alınan kararların ezici çoğunluğu kentsel alanlara odaklanmakta, kırsalın özgün gereksinimleri bu yoğun gündem içinde ikincil planda kalmaktadır (2). Bu durum, yerinden yönetim ilkesinin özü olan “katılımcılık” ilkesini zedelemekte ve yerel demokrasiyi sadece sandığa indirgeme riski taşımaktadır.

Muhtarlık kurumunun bu yeni yapıda yetki ve bütçe bakımından daralması, vatandaş ile yönetim arasındaki en köklü köprünün zayıflamasına neden olmuştur. Eskiden kendi tüzel kişiliği ve bütçesi olan köylerin mahalle statüsüne geçmesiyle, mahalle muhtarları sadece birer talep iletici konumuna gerilemiştir. Oysa gerçek bir katılım için, mahalle birimlerinin karar alma süreçlerine doğrudan dahil edildiği, dijital katılım araçlarının etkin kullanıldığı ve yerel konseylerin güçlendirildiği bir yapıya geçilmesi zorunlu görünmektedir (3).

Sonuç olarak, Türkiye’nin yerleşim mimarisinde temsiliyet sorununu aşmak için “merkezden yönetim” baskısı esnetilmelidir. Önceki makalelerimizde önerdiğimiz Kırsal Mahalle ve Kentsel Köy tanımları, sadece birer idari etiket değil, aynı zamanda bu birimlere kendi bütçelerini ve karar organlarını kazandıracak birer demokratik güçlendirme adımıdır. Vatandaşın sadece hizmet bekleyen bir “tüketici” değil, yerleşimin geleceğine yön veren bir “katılımcı” haline getirilmesi, Türkiye’nin yönetim kalitesini artıracak temel unsurdur (4).

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

EKLER

Ek A: Yerel Yönetimlerde Temsiliyetin Zayıflama Belirtileri

• Karar Mekanizmalarına Uzaklık: Büyükşehir meclislerinde kırsal alan temsilcilerinin sayıca azınlıkta kalması.
• Mahalle Meclislerinin İşlevsizliği: Kent konseyleri ve mahalle birimlerinin danışma organı olmaktan öteye geçememesi.
• Muhtarlık Yetkileri: Muhtarların yerel altyapı projelerinde onay yetkisinin bulunmaması.

Ek B: Katılımcılığı Artıracak Çözüm Önerileri

• Kırsal Mahalle Meclisleri: Yerel bütçenin bir kısmının harcanmasında mahalle sakinlerinin doğrudan söz sahibi olması.
• Dijital Yerel Katılım: Yerel projelerin halk oylamasına sunulabileceği mobil platformların yaygınlaşması.
• Bölgesel Hizmet Birimleri: Büyükşehirlerin yetkilerini belirli alt bölgelere devrederek temsiliyeti yerele indirmesi.

REFERANSLAR

(1) 6360 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kurulması Hakkında Kanun ve Demokratik Temsil Eleştirileri. https://www.resmigazete.gov.tr

(2) Türkiye Belediyeler Birliği (TBB), Yerel Yönetimlerde Katılımcılık ve Demokrasi Raporu. https://www.tbb.gov.tr

(3) T.C. İçişleri Bakanlığı, Muhtarlık Müessesesi ve Yerel Karar Alma Süreçleri Analizi. https://www.icisleri.gov.tr

(4) Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü, Yerel Yönetişim ve Sürdürülebilir Kalkınma Stratejileri. https://www.ka.gov.tr