Çalışmada kullanılan teknik terimler ve yönetimsel kavramlar sözlüğü

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (EK Makale 6)

Aydın Tiryaki (2026)

Bu yazı dizisi boyunca geliştirilen yeni yönetim modelleri ve yerleşim önerileri, belirli bir teknik terminoloji üzerine inşa edilmiştir. Aşağıdaki alfabetik liste, makalelerin genelinde geçen temel kavramların idari ve mekânsal karşılıklarını açıklamaktadır.

Afet Direnci: Fiziksel yapıların ve yönetim sistemlerinin doğal afetlere karşı dayanıklılığı, hazırlıklı olma düzeyi ve afet sonrası hızlı toparlanma kabiliyetini ifade eder.

Akıllı Şehir: Yerleşim birimlerinde yaşam kalitesini artırmak ve kaynakları verimli kullanmak amacıyla bilgi ve iletişim teknolojilerinin yönetim süreçlerine entegre edildiği kentsel modeldir.

Büyük Veri: Geleneksel yöntemlerle işlenemeyecek kadar büyük ve karmaşık veri setlerinin analiz edilerek kamu yönetimi kararlarında ve yerleşim planlamasında kullanılmasıdır.

Dijital İkiz: Bir şehrin veya idari birimin dijital ortamdaki birebir kopyasıdır. Bu model üzerinden afet simülasyonları, trafik yönetimi ve altyapı planlaması yapılır.

Gezici Kamu Ofisleri: Dağınık veya düşük nüfuslu yerleşimlerde sabit binalar yerine, teknolojik donanımlı araçlarla yurttaşın ayağına götürülen mobil hizmet birimleridir.

İdari Sadeleşme: Kamu yönetimindeki çok katmanlı yapının ve gereksiz bürokratik basamakların azaltılarak, karar alma süreçlerinin hızlandırılmasıdır.

İşlevsel Hizmet Alanları: Resmi mülki sınırların ötesinde, yerleşimlerin ekonomik ve sosyal etkileşimlerine göre şekillenen doğal hizmet erişim bölgeleridir.

Kentsel Köy: Kentin sunduğu teknolojik ve sosyal olanaklara sahip olan, ancak mahalle kültürünü, komşuluk ilişkilerini ve yerel aidiyeti koruyan yeni nesil yerleşim birimidir.

Kırsal Mahalle: Köy tüzel kişiliği kaldırıldıktan sonra, tarımsal ve hayvansal faaliyetlerin devam ettiği, kırsal özelliklerini koruyan yerleşimlerin sahip olduğu idari statüdür.

Mekânsal Adalet: Kamu kaynaklarının, yatırımların ve sosyal donatıların ülke geneline coğrafi olarak dengeli ve hakkaniyetli bir şekilde dağıtılmasıdır.

Mülki İdare: Devletin taşra teşkilatındaki yönetim yapısıdır; valilik ve kaymakamlık sistemlerini kapsar.

Mülki Taksimat: Ülke topraklarının yönetim amacıyla il, ilçe ve köy gibi idari birimlere bölünmesi ve bu sınırların belirlenmesidir.

Nüfus Yoğunluğu: Belirli bir alanda, genellikle kilometrekare başına düşen insan sayısıdır; yerleşim biriminin hizmet yükünü belirler.

Ölçek Ekonomisi: Üretim veya hizmet miktarının artmasıyla birim maliyetin düşmesi durumudur. Yönetimde verimlilik eşiğini belirlemek için kullanılır.

Özel Statülü İlçe: Ekonomik, stratejik veya nüfus büyüklüğü gibi nedenlerle standart ilçe yapısından farklı yetki ve bütçe olanaklarıyla donatılmış idari birimdir.

Rasyonalizasyon: Yönetim süreçlerinin ve yerleşim kararlarının duygusal veya siyasi gerekçelerden arındırılarak, akla ve verilere dayalı olarak en verimli hale getirilmesidir.

Tersine Göç: Büyük metropollerden kırsal bölgelere veya Anadolu’daki yeni cazibe merkezlerine doğru yaşanan planlı nüfus hareketidir.

Verimlilik Odaklılık: Kamu hizmetlerinin sunumunda en az kaynakla en yüksek yurttaş memnuniyetini hedefleyen yönetim yaklaşımıdır.

Yerleşim Mimarisi: İdari yapı, nüfus dinamikleri ve coğrafi gerçeklerin birbirini tamamladığı, geleceğe yönelik bütüncül yerleşim tasarımıdır.

Yönetişim: Karar alma süreçlerinde yönetenler ile yurttaşların birlikte hareket ettiği, şeffaf, katılımcı ve çok aktörlü yönetim modelidir.

Yurttaş Odaklılık: Kamu hizmetlerinin tasarımında devletin hiyerarşik yapısının değil, doğrudan bireyin gereksinimlerinin ve konforunun merkeze alınmasıdır.

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026