Esenyurt ile Yalıhüyük örneğinde, devasa nüfus farklarına rağmen uygulanan tek tip yasa sorunu

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 8)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin mülki idare ve yerel yönetim sisteminde karşılaşılan en temel yapısal sorunlardan biri, “yönetsel tekdüzelik”tir. Mevcut yasal çerçeve, bir yerleşim biriminin nüfusu ne kadar büyük ya da küçük olursa olsun, ona aynı idari gömleği giydirmeyi esas almaktadır. Bugün Türkiye’de yaklaşık 1 milyon nüfusuyla pek çok ili geride bırakan İstanbul’un Esenyurt ilçesi ile yaklaşık 1.500 yerleşik nüfusa sahip Konya’nın Yalıhüyük ilçesi, kağıt üzerinde aynı “ilçe” statüsündedir ve benzer belediye yasalarına tabidir (1). Bu durum, yönetimde verimliliği engelleyen devasa bir ölçek sorununu beraberinde getirmektedir.

Nüfus ölçekleri arasındaki bu uçurum, kamu hizmetlerinin sunumunda adaletsizliklere ve yönetimsel hantallığa neden olmaktadır. Bir yanda küçük bir belde nüfusuna bile sahip olmayan ilçelerde tam teşekküllü bir kaymakamlık ve ilçe teşkilatı yapısının maliyeti tartışılırken; diğer yanda bir metropol büyüklüğündeki ilçelerde belediye başkanının veya kaymakamın vatandaşa erişimi imkansız hale gelmektedir (2). Esenyurt örneğinde görülen aşırı yoğunlaşma, tek bir yerel yönetim biriminin omuzlarına bir devletin yönetebileceği kadar büyük bir yük yüklemektedir.

Bu tekdüze yapıyı kırmak için idari mimarinin “kademeli” bir modele geçmesi bir gereksinim oluşturmaktadır. Daha önceki makalelerimizde önerdiğimiz Kırsal Mahalle ve Kentsel Köy tanımları gibi, ilçelerin de nüfus büyüklüklerine ve ekonomik kapasitelerine göre “Büyükşehir İlçe”, “Kentsel İlçe” ve “Kırsal İlçe” gibi kategorilere ayrılması rasyonel bir çözüm olacaktır (3). Bu sınıflandırma sayesinde, her ölçeğe uygun yetki, bütçe ve personel yapısı tanımlanarak idari asimetri giderilebilir.

Sonuç olarak, Türkiye’nin yerleşim düzeninde 1 milyonluk bir devle 1.500 kişilik bir birimi aynı kurallarla yönetmeye çalışmak, kamu kaynaklarının israfına ve hizmet kalitesinin düşmesine yol açmaktadır. Yerel yönetim reformunun odak noktası, yönetsel tekdüzeliği terk edip “ölçek ekonomisi”ne uygun esnek ve kademeli bir yönetim yapısını hayata geçirmek olmalıdır (4). Modern bir Türkiye için bu yapısal dönüşüm, bir tercih değil, sürdürülebilir yönetim için zorunluluk oluşturmaktadır.

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

EKLER

Ek A: Türkiye’nin Nüfus Bakımından Uç Örnek İlçeleri (2025-2026 Verileri)

• En Büyük İlçe: İstanbul, Esenyurt (Nüfus: ~978.000)
• En Küçük İlçe: Konya, Yalıhüyük (Nüfus: ~1.500)
• Diğer Uç Örnek: Ankara, Çankaya (Nüfus: ~940.000) / Bingöl, Yayladere (Nüfus: ~2.300)

Ek B: Mevcut Yasalarda İlçe ve Belediye Kriterleri

• Belediye kurulması için gereken alt sınır: 5.000 nüfus.
• İlçe kurulması için yasal bir nüfus alt sınırı bulunmamakla birlikte, idari ve coğrafi gereklilikler esas alınmaktadır.

REFERANSLAR

(1) 5393 Sayılı Belediye Kanunu ve 5216 Sayılı Büyükşehir Belediyesi Kanunu. https://www.mevzuat.gov.tr

(2) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Sonuçları. https://www.tuik.gov.tr

(3) Tiryaki, A. (2026). Köyden Mahalleye: Sadece Bir İsim Değişikliği mi? (Serinin 5. Makalesi).

(4) T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Yerel Yönetimler Genel Müdürlüğü, Ölçek Ekonomisi ve Verimlilik Raporları. https://www.csb.gov.tr