Türkiye’nin nüfus bakımından en büyük ve en küçük illerinin yönetimsel kıyaslaması
Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (EK Makale 1)
Aydın Tiryaki (2026)
Türkiye’nin idari yapısında il statüsü, coğrafi büyüklükten bağımsız olarak her birime benzer yetki ve sorumluluklar yüklese de, yönetilen nüfusun büyüklüğü bu yapıyı asimetrik bir hale getirmektedir. Bir yanda 16 milyonu aşan nüfusuyla pek çok Avrupa ülkesinden büyük olan İstanbul, diğer yanda yaklaşık 85 bin kişilik bir nüfusu yöneten Bayburt yer almaktadır. Bu uç örnekler, tek tip il yönetim modelinin rasyonelliğini sorgulatmakta ve yerleşim mimarisi açısından ciddi bir ölçek sorunu yaratmaktadır (1).
Yönetimsel yük açısından bakıldığında, İstanbul’un sadece bir ilçesi olan Esenyurt’un nüfusu, Türkiye’deki 50’den fazla ilin toplam nüfusundan büyüktür. Bu durum, büyükşehirlerdeki bir ilçe kaymakamı veya belediye başkanının, düşük nüfuslu illerdeki bir validen çok daha yoğun bir hizmet yükü ve yurttaş talebiyle karşı karşıya kalmasına neden olmaktadır (2). Düşük nüfuslu illerde ise durumun aksi bir maliyet tablosu karşımıza çıkmaktadır; kamu personeli ve idari bina giderleri yönetilen nüfusa oranlandığında, kişi başına düşen idari maliyet çok daha yüksek seviyelere çıkmaktadır.
İdari asimetrinin en belirgin olduğu alanlardan biri yönetici başına düşen nüfus oranıdır. Büyük ölçekli illerde bu oran çok yüksek olduğu için temsil ve yurttaşa ulaşılabilirlik güçleşmekte, bürokrasi çok katmanlı ve karmaşık bir yapıya bürünmektedir. Buna karşılık, küçük ölçekli illerde idari yapı daha yalın ve kontrol edilebilir olsa da, hizmet birim maliyeti ölçek ekonomisinin dışında kaldığı için verimlilik sorunları baş göstermektedir. Sosyal donatıların sürdürülebilirliği noktasında da benzer bir çelişki yaşanmaktadır; metropollerde kapasite aşımı ve aşırı talep sorunları hayat kalitesini düşürürken, düşük nüfuslu illerde donatıların az kullanımı verimliliği düşürmektedir (3).
Hizmete erişim ve sosyal adalet penceresinden bakıldığında, çok yüksek nüfusa sahip merkezlerde kamu hizmetlerinin hızı ve kalitesi, aşırı yoğunluk nedeniyle sekteye uğrayabilmektedir. Düşük nüfuslu illerde ise profesyonel uzmanlık gerektiren hizmetlerin sürdürülebilirliği, nüfus eşiğinin düşüklüğü nedeniyle zorlaşmaktadır. Bu durum, yurttaşların temel hizmetlere erişiminde yerleşim yeri kaynaklı bir eşitsizlik doğurmaktadır.
Sonuç olarak, Türkiye’nin yerleşim mimarisi büyük ve küçük ölçekli iller arasındaki bu idari farklılıkları giderecek esnek bir yapılanmaya gereksinim duymaktadır. Nüfusa göre kademelendirilmiş yetki paylaşımı ve hizmet odaklı bir bütçe yönetimi, hem megakentlerin tıkanıklığını giderecek hem de küçük illerin yönetim maliyetlerini daha rasyonel bir çizgiye çekecektir. Tek tip idari kalıpların ötesine geçmek, modern bir yönetim vizyonu için zorunluluk oluşturmaktadır (4).
Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026
Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.
REFERANSLAR
(1) TÜİK, Adrese Dayalı Nüfus Kayıt Sistemi (ADNKS) Güncel Verileri. https://www.tuik.gov.tr
(2) T.C. İçişleri Bakanlığı, Mülki İdare Birimleri Nüfus ve Yönetim Kapasitesi Analiz Raporu. https://www.icisleri.gov.tr
(3) Tiryaki, A. (2026). Ölçek Sorunu ve Yönetsel Tekdüzelik (Serinin 8. Makalesi).
(4) OECD, Governance of Public Services and Scale of Settlements Research. https://www.oecd.org
Aydın Tiryaki 