Sürekli boşalan iller ile aşırı dolan illerin demografik dengesizliği

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (EK Makale 5)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin yerleşim haritası, son yarım yüzyılda durdurulamaz bir iç göç dalgasıyla kökten değişmiştir. Bu hareketlilik, bir yandan belirli merkezlerin aşırı dolmasına ve yönetim kapasitesinin üzerine çıkmasına neden olurken, diğer yandan bazı illerin sürekli nüfus kaybederek insansızlaşmasına yol açmaktadır. Bu demografik dengesizlik, sadece sosyolojik bir değişim değil, aynı zamanda kamu kaynaklarının verimli kullanımı ve idari hizmetlerin sürdürülebilirliği önünde büyük bir engel oluşturmaktadır (1).

Nüfus kaybeden illerde en büyük sorun, yerinde hizmet sunmanın birim maliyetindeki aşırı artıştır. Genç ve üretken nüfusun göç etmesiyle birlikte yaşlanan ve azalan nüfus, o bölgedeki okul, hastane ve belediye hizmetlerinin verimliliğini düşürmektedir. Birçok yerleşim biriminde kamu binaları ve altyapı tesisleri, kapasitelerinin çok altında kullanılmakta; bu da devletin yaptığı yatırımların karşılığını bulamamasına neden olmaktadır. Bu tür bölgelerde yönetimin önceliği, azalan nüfusa rağmen yaşam kalitesini korumak ve sosyal çözülmeyi engellemek olmalıdır (2).

Madalyonun diğer yüzünde ise göç odakları, yani nüfusun yığıldığı metropoller yer almaktadır. Bu merkezlerde yönetim, sürekli artan talebe yetişmekte zorlanan bir altyapı kriziyle karşı karşıyadır. Kontrolsüz büyüme; barınma krizini tetiklemekte, ulaşım sistemlerini felç etmekte ve kamusal alanların niteliğini bozmaktadır. Göç odaklarında mülki idare, sadece günlük hizmetleri yönetmekle kalmayıp, hızla değişen mahalle dokularının yarattığı güvenlik ve sosyal entegrasyon sorunlarıyla da ilgilenmek zorunda kalmaktadır. Bu bölgelerdeki aşırı doluluk, yurttaşların temel hak ve hizmetlere erişim hızını ciddi şekilde yavaşlatmaktadır (3).

Bu demografik uçurumun idari çözümü, nüfusu ve üretimi rasyonel bir şekilde Anadolu’ya yayacak yeni bir yerleşim mimarisinden geçmektedir. “Tersine göç” sadece bir söylem olarak kalmamalı; boşalan illerin özgün potansiyellerini (modern tarım, yenilenebilir enerji, dijital üretim merkezleri gibi) açığa çıkaracak somut teşviklerle desteklenmelidir. Aynı zamanda, göç alan merkezlerdeki idari yükün hafifletilmesi için bu bölgelerin çevresinde uydu kentler ve yeni cazibe noktaları oluşturulması bir zorunluluk oluşturmaktadır (4).

Sonuç olarak, Türkiye’nin yönetim stratejisi, nüfusun sadece sayısına değil, mekânsal adaletine de odaklanmalıdır. Sürekli göç veren illerin makus talihini yenmek ve aşırı dolan illerin yaşam yükünü hafifletmek, dengeli bir kalkınma modeliyle mümkündür. İdari sınırlarımızı ve hizmet birimlerimizi bu demografik gerçekliğe göre yeniden kurgulamak, geleceğin Türkiye’si için en kritik gereksinimdir (5).

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

REFERANSLAR

(1) TÜİK, İç Göç İstatistikleri ve Göç Etme Nedenleri Analizi. https://www.tuik.gov.tr

(2) T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi ve İl Bazlı Gelişmişlik Endeksi. https://www.sanayi.gov.tr

(3) Tiryaki, A. (2026). Bölgesel Kalkınma ve Yeni Cazibe Merkezleri (Makale 20).

(4) Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü, Yerel Kalkınma Hamlesi ve Nüfus Dinamikleri Raporu. https://www.ka.gov.tr

(5) UN-Habitat, Kentsel Büyüme ve İç Göçün Yönetilmesi Rehberi. https://unhabitat.org