Nüfus patlamaları ve siyasi tercihlerle şekillenen ilçe artış dönemleri

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 2)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin idari yapısında “ilçe” birimi, devletin vatandaşa temas ettiği en temel yönetim kademesi olma özelliğini tarih boyunca korumuştur. Cumhuriyet’in ilan edildiği dönemde yaklaşık 340 civarında olan ilçe sayısı (Ek A), bugün 973’e ulaşmış durumdadır. Bu sayısal artış, sadece doğal bir nüfus artışının sonucu değil; aynı zamanda ekonomik dönüşümlerin, ulaşım ağlarının genişlemesinin ve en önemlisi siyasal tercihlerin bir yansımasıdır (1).

İlçe sayısındaki ilk büyük hareketlilik 1950’li yıllarda yaşanmıştır. Çok partili hayata geçişle birlikte yerel taleplerin merkezi siyasete etkisi artmış, birçok büyük köy veya bucak merkezi, ekonomik canlanma ve sosyal beklentiler doğrultusunda ilçe statüsüne kavuşmuştur. Ancak ilçe sayısındaki asıl “patlama” noktası 1980 sonrasındaki dönemdir. Özellikle 1987 ile 1995 yılları arasında, Türkiye’nin idari haritası adeta yeniden çizilmiştir. Bu dönemde onlarca yerleşim birimi, bazen rasyonel yönetim gereksinimleri bazen de seçim dönemlerindeki siyasi vaatler neticesinde ilçe yapılmıştır (2).

İlçe sayısındaki bu kontrolsüz artış, beraberinde “yönetsel verimlilik” tartışmalarını da getirmiştir. Bazı ilçelerin nüfusu 1 milyona yaklaşırken (Esenyurt, Şahinbey gibi), bazı ilçelerin nüfusunun birkaç bin kişide kalması, idari bir dengesizlik yaratmaktadır (3). Küçük ilçelerde kamu binası ve personel maliyetinin yüksekliği, sunulan hizmetin birim maliyetini artırırken; devasa ilçelerde ise yönetimin hantallaşması ve yerel denetimin zorlaşması gibi sorunlar baş göstermektedir.

Günümüzde 973 ilçeli yapı (Ek B), Türkiye’nin her köşesine hizmet götürme iddiasını taşısa da, idari birimlerin sadece sayısal artışla değil, coğrafi ve ekonomik gerçeklerle uyumlu şekilde optimize edilmesi bir zorunluluk haline gelmiştir (4). Gelecekteki idari reformların odağında, ilçe sayılarını artırmak yerine, mevcut birimlerin yetki ve sorumluluklarını nüfus ölçeğine göre yeniden tanımlamak yer almalıdır.

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

EKLER

Ek A: Cumhuriyet Dönemi İlçe Sayılarındaki Değişim

• 1923-1924: ~340 İlçe
• 1950: 440 İlçe
• 1990: 830 İlçe
• 2026: 973 İlçe

Ek B: En Çok İlçeye Sahip Olan ve En Az İlçeye Sahip Olan İller (2026)

• En çok ilçe: İstanbul (39), Ankara (25), İzmir (30)
• En az ilçe: Bayburt (3), Yalova (6), Bartın (4), Ardahan (6)

REFERANSLAR

(1) T.C. İçişleri Bakanlığı, İller İdaresi Genel Müdürlüğü, Mülki İdare Birimleri Envanteri. https://www.icisleri.gov.tr/illeridaresi (2) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Tarihsel Verilerle İdari Bölünüş ve Nüfus Dağılımı. https://www.tuik.gov.tr (3) T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, Yerel Yönetimlerin İdari ve Mali Yapısı Raporu. https://www.sbb.gov.tr (4) 5442 Sayılı İl İdaresi Kanunu ve İlgili Mevzuat. https://www.mevzuat.gov.tr