İdari olarak ilçe olan ancak fiilen eski ilçesinin “uydusu” kalan yerleşimlerin kimlik sorunu

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 12)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin idari taksimatında bir yerleşimin ilçe yapılması, ona kağıt üzerinde bir merkez kimliği kazandırsa da, sosyolojik ve ekonomik gerçekler her zaman bu statüyle eşleşmemektedir. Bir önceki makalede ele aldığımız “Sanal Vilayet Etkisi” daha çok yeni ilçelerin il merkezine bağımlılığını kapsarken; “Gölge Merkezler” olgusu, bir ilçeden bölünerek kurulan yeni ilçelerin, eski ilçelerinin çekim alanından kurtulamayıp onun bir uydusu olarak kalmasını ifade etmektedir. Bu durum, yeni kurulan birimin kendi özgün kentsel kimliğini geliştirmesini engelleyen bir yönetimsel çıkmaza yol açmaktadır (1).

Gölge merkezlerin oluşumunda temel etken, idari sınırların yapaylığıdır. Bir ana caddenin veya bir akarsuyun sınır kabul edilerek büyük bir ilçenin ikiye bölünmesi, o yerleşimin tarihsel ve sosyal bütünlüğünü kağıt üzerinde parçalasa da fiiliyatta koparamamaktadır. Yeni ilçe olan bölge; çarşısı, pazarı, bankalar caddesi veya kültürel odak noktaları hala “eski merkezde” kaldığı için bir türlü gerçek bir merkeze dönüşememektedir. Vatandaşın zihnindeki “çarşıya gitmek” eylemi hala eski ilçenin merkezini işaret etmekte, yeni kurulan ilçe ise sadece bir “konut alanı” veya “geceleme bölgesi” statüsünde kalmaktadır (2).

Bu kimlik sorunu, yönetimsel bir verimlilik kaybını da beraberinde getirmektedir. Yeni ilçede kurulan belediye ve kaymakamlık teşkilatları, kendi bölgelerinde bir “merkez cazibesi” yaratmak için büyük harcamalar yapsa da, yatırımcılar ve esnaf hala eski merkezin sunduğu yoğunluktan vazgeçmemektedir. Bu durum, kamu kaynaklarının bölünmesine rağmen hizmet kalitesinin hissedilir derecede artmadığı, birbirine çok yakın ama işlevsel olarak asimetrik iki birim ortaya çıkarmaktadır (3).

Bu sorunu aşmak için yerleşim mimarisinde “katı idari sınırlar” yerine “işlevsel ortaklıklar” modeli hayata geçirilmelidir. Gölge merkez durumundaki ilçeleri zorla bağımsızlaştırmaya çalışmak yerine, onları ana merkezle uyumlu bir “alt merkez” olarak tanımlamak ve ulaşım ile altyapı hizmetlerini bir bütün olarak planlamak bir gereksinim oluşturmaktadır. Gelecekteki reformlarda, bu tür yerleşimlerin statüleri belirlenirken; nüfustan ziyade, o birimin kendi kendine yeten bir “ticari ve sosyal çekirdeğe” sahip olup olmadığı bilimsel kriterlerle ölçülmelidir (4).

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

EKLER

Ek A: Gölge Merkez Özelliği Gösteren Bazı İlçeler (Örnekler)

• İstanbul’da Kadıköy’den ayrılan Ataşehir veya Üsküdar/Ümraniye aksındaki bazı yeni birimlerin ana merkezlerle olan kopmaz bağı.
• İzmir’de Karşıyaka’dan ayrılan Çiğli veya Bayraklı’nın kentsel kimlik inşasında ana merkezin gölgesinde kalması.
• Ankara’da Yenimahalle veya Çankaya’dan bölünerek kurulan ancak ticari odak noktası hala eski ilçeye bağlı olan yerleşimler.

Ek B: Gölge Merkezlerin Temel Göstergeleri

• Kendi çarşı veya ticaret merkezinin zayıf kalması.
• Yerel halkın sosyal ve kültürel faaliyetler için %70 ve üzeri oranda eski ilçeyi kullanması.
• Yeni ilçenin “yatak şehir” (konut ağırlıklı) kimliğinden sıyrılamaması.

REFERANSLAR

(1) T.C. İçişleri Bakanlığı, Yerel Yönetimler ve Kentsel Kimlik Araştırmaları Raporu. https://www.icisleri.gov.tr

(2) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Şehir içi Nüfus Hareketliliği ve Tüketim Odakları Analizi. https://www.tuik.gov.tr

(3) Tiryaki, A. (2026). Sanal Vilayet Etkisi (Serinin 11. Makalesi).

(4) T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Mekânsal Strateji Planları ve Alt Merkez Tasarımları. https://www.csb.gov.tr