Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 1)
Aydın Tiryaki (2026)
Türkiye’nin idari yapısı, Cumhuriyet’in ilanından bu yana toplumsal dönüşümlere, ekonomik arayışlara ve siyasal tercihlere göre sürekli bir değişim içerisinde olmuştur. 1923 yılında Osmanlı İmparatorluğu’ndan devralınan mülki idare mirası, modern bir devletin gerekliliklerine göre yeniden tasarlanırken, “il” kavramı merkezi yönetimin en uç ve en güçlü temsilcisi olarak konumlandırılmıştır (1). Cumhuriyet’in ilk yıllarında 71 olan il sayısı (Ek A), rasyonel bir yönetim alanı oluşturma çabasıyla zamanla değişmiş, kimi zaman tasarruf amacıyla azaltılmış, kimi zaman ise yerel kalkınma gerekçeleriyle artırılmıştır.
1920’li ve 30’lu yıllarda yapılan düzenlemeler, daha çok imkansızlıklar içindeki bir devletin idari birimlerini daha kontrol edilebilir ve verimli hale getirme çabasını yansıtıyordu. Özellikle 1926 ve 1933 yıllarındaki kısıtlamalarla il sayısının düşürülmesi, o günün ekonomik zorunluluklarının bir sonucuydu (2). Ancak 1950’li yıllarla birlikte başlayan yeni dönemde, ilçelerin il olma talepleri sosyal bir beklentiye dönüşmeye başladı. 1957 yılında 67’ye ulaşan il sayısı (Ek B), Türkiye’nin yerleşim haritasında tam 32 yıl boyunca değişmeden kalan köklü bir denge noktası oluşturdu (3).
Türkiye’nin idari mimarisindeki en büyük kırılma ise 1989 yılında başlamıştır. 67 ille yönetilen Türkiye, on yıl gibi kısa bir sürede 81 ile ulaşan bir genişleme sürecine girdi. Bu dönemde Aksaray’dan başlayıp Düzce ile son bulan süreç, sadece nüfus artışıyla açıklanabilecek bir durum değildir. Birçok ilçenin il statüsüne yükseltilmesinde, yerel seçmenin beklentileri ve siyasal rekabetin getirdiği vaatler belirleyici olmuştur (4). Bu hızlı artış, beraberinde yeni bir bürokrasi, yeni binalar ve yeni bir yönetim maliyeti getirirken, iller arasındaki coğrafi ve nüfusal dengeyi de sarsmıştır.
Günümüzdeki 81 illi yapı (Ek C), Türkiye’nin yerleşim düzeninde devasa bir organizasyonu ifade etmektedir. Ancak bu sayısal artışın, kamu hizmetlerinin kalitesine ve yönetim hızına ne kadar katkı sağladığı bugün hala tartışılan bir konudur. İllerin sınırlarının belirlenmesinde ve yeni illerin kurulmasında rasyonel kriterlerin dışına çıkılması, Türkiye’nin bugün yaşadığı birçok yerleşim ve nüfus sorununun da temelini oluşturmuştur (5).
Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026
Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.
EKLER
Ek A: 1923-1924 Yılları Cumhuriyetin İlk Dönemi İlleri Tam Listesi (71 İl)
- Adana, Afyonkarahisar, Aksaray, Amasya, Ankara, Antalya, Ardahan, Artvin, Balıkesir, Bayazıt (Ağrı), Bilecik, Bitlis, Bolu, Burdur, Bursa, Canik (Samsun), Cebelibereket, Çanakkale, Çankırı, Çorum, Denizli, Dersim, Diyarbekir, Elaziz (Elazığ), Ergani, Erzincan, Erzurum, Eskişehir, Gaziantep, Gelibolu, Genç, Giresun, Gümüşhane, Hakkari, Isparta, İçel (Silifke), İstanbul, İzmir, İzmit, Kars, Kastamonu, Kayseri, Kırşehir, Konya, Kozan, Kütahya, Malatya, Manisa, Maraş, Mardin, Mersin, Muğla, Muş, Niğde, Oltu, Ordu, Rize, Samsun, Siirt, Sinop, Sivas, Siverek, Şebinkarahisar, Şırnak, Tekirdağ, Tokat, Trabzon, Urfa, Van, Yozgat, Zonguldak.
Ek B: 1957 – 1989 Yılları Arası Sabit Kalan 67 İl Listesi
- Adana, Adıyaman, Afyonkarahisar, Ağrı, Amasya, Ankara, Antalya, Artvin, Aydın, Balıkesir, Bilecik, Bingöl, Bitlis, Bolu, Burdur, Bursa, Çanakkale, Çankırı, Çorum, Denizli, Diyarbakır, Edirne, Elazığ, Erzincan, Erzurum, Eskişehir, Gaziantep, Giresun, Gümüşhane, Hakkari, Hatay, Isparta, İçel (Mersin), İstanbul, İzmir, Kars, Kastamonu, Kayseri, Kırklareli, Kırşehir, Kocaeli, Konya, Kütahya, Malatya, Manisa, Kahramanmaraş, Mardin, Muğla, Muş, Nevşehir, Niğde, Ordu, Rize, Sakarya, Samsun, Siirt, Sinop, Sivas, Tekirdağ, Tokat, Trabzon, Tunceli, Şanlıurfa, Uşak, Van, Yozgat, Zonguldak.
Ek C: Güncel 81 İl ve Plaka Kodları Tam Listesi (2026)
- 01 Adana, 02 Adıyaman, 03 Afyonkarahisar, 04 Ağrı, 05 Amasya, 06 Ankara, 07 Antalya, 08 Artvin, 09 Aydın, 10 Balıkesir, 11 Bilecik, 12 Bingöl, 13 Bitlis, 14 Bolu, 15 Burdur, 16 Bursa, 17 Çanakkale, 18 Çankırı, 19 Çorum, 20 Denizli, 21 Diyarbakır, 22 Edirne, 23 Elazığ, 24 Erzincan, 25 Erzurum, 26 Eskişehir, 27 Gaziantep, 28 Giresun, 29 Gümüşhane, 30 Hakkari, 31 Hatay, 32 Isparta, 33 Mersin, 34 İstanbul, 35 İzmir, 36 Kars, 37 Kastamonu, 38 Kayseri, 39 Kırklareli, 40 Kırşehir, 41 Kocaeli, 42 Konya, 43 Kütahya, 44 Malatya, 45 Manisa, 46 Kahramanmaraş, 47 Mardin, 48 Muğla, 49 Muş, 50 Nevşehir, 51 Niğde, 52 Ordu, 53 Rize, 54 Sakarya, 55 Samsun, 56 Siirt, 57 Sinop, 58 Sivas, 59 Tekirdağ, 60 Tokat, 61 Trabzon, 62 Tunceli, 63 Şanlıurfa, 64 Uşak, 65 Van, 66 Yozgat, 67 Zonguldak, 68 Aksaray, 69 Bayburt, 70 Karaman, 71 Kırıkkale, 72 Batman, 73 Şırnak, 74 Bartın, 75 Ardahan, 76 Iğdır, 77 Yalova, 78 Karabük, 79 Kilis, 80 Osmaniye, 81 Düzce.
REFERANSLAR
(1) T.C. İçişleri Bakanlığı, İller İdaresi Genel Müdürlüğü, Mülki İdare Yapısı Tarihçesi. https://www.icisleri.gov.tr/illeridaresi/mulki-idare-yapisi
(2) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Cumhuriyet Dönemi Nüfus ve İdari Birim Göstergeleri. https://www.tuik.gov.tr/kurumsal/tarihce
(3) T.C. Cumhurbaşkanlığı Mevzuat Bilgi Sistemi, 1950-1960 Arası İl Kurulmasına Dair Kanunlar. https://www.mevzuat.gov.tr
(4) 6360 Sayılı On Üç İlde Büyükşehir Belediyesi ve Yirmi Altı İlçe Kurulması Hakkında Kanun ve Değişiklikler. https://www.resmigazete.gov.tr/eskiler/2012/12/20121206-1.htm
(5) T.C. İçişleri Bakanlığı, Mülki İdare Amirleri Envanteri ve Güncel İl/İlçe Listeleri. https://www.e-icisleri.gov.tr/Anasayfa/MulkiIdareBolumleri.aspx
Aydın Tiryaki 