Bütünşehir modelinin hizmet verimliliği ve yerel temsiliyet üzerindeki etkileri

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 14)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin yerel yönetim sisteminde 2012 yılında yapılan 6360 sayılı yasal düzenleme, “Bütünşehir” modelini hayata geçirerek büyükşehir belediyesi sınırlarını il mülki sınırlarıyla eşitlemiştir. Bu köklü değişim, teorik olarak kaynakların tek merkezden yönetilmesini ve planlama bütünlüğünü hedeflese de, uygulamada “hizmet alanı” ile “yönetim alanı” arasında ciddi bir çelişki yaratmıştır. Bugün bir büyükşehir belediyesi, merkezden yüzlerce kilometre uzaklıktaki bir orman köyüne veya yaylaya kentsel hizmet götürmekle yükümlü kılınmıştır (1). Bu durum, hizmetin ulaştırılmasında hem maliyetleri artırmakta hem de yerel dinamiklerin göz ardı edilmesine neden olmaktadır.

İl sınırının belediye sınırı kabul edilmesi, “kentsel hizmet” kavramının sınırlarını belirsizleştirmiştir. Şehrin merkezindeki bir bulvarın temizliği ve bakımı ile bir dağ köyünün tarla yolunun açılması, aynı belediye bütçesinden ve aynı öncelik sıralamasıyla yönetilmeye çalışılmaktadır. Oysa büyükşehir merkezinin gereksinimleri ile kırsal çeperin gerçekleri birbirinden tamamen farklıdır. Bir merkez ilçe için metro veya raylı sistem yatırımı hayati bir öneme sahipken, 150 kilometre ötedeki bir mahalle (eski köy) için içme suyu hattının yenilenmesi veya tarımsal sulama kanalı önceliklidir. Bu iki farklı dünyayı tek bir merkezden yönetmek, kaynakların verimsiz kullanılmasına ve uç noktalardaki vatandaşların “ihmal edilmişlik” hissine kapılmasına yol açmaktadır (2).

Bu sınır sorunu, yerel temsiliyet ve yerinden yönetim ilkeleri açısından da tartışmalıdır. Uzaktaki bir kırsal yerleşimde yaşayan vatandaşın oyu, aslında hiç gitmediği ve hizmet almadığı bir şehir merkezinin belediye başkanını belirlemektedir. Öte yandan, şehir merkezindeki karar alıcılar, bölgeyi tanımadan aldıkları kararlarla kırsal yaşamın dokusuna müdahale edebilmektedir. Bu yapısal tıkanıklığı aşmak için “katı sınır” mantığından “hizmet odaklı esnek sınır” mantığına geçilmesi bir gereksinim oluşturmaktadır (3).

Sonuç olarak, Türkiye’nin büyükşehir yönetim modeli, il sınırlarını birer hizmet sınırı olarak görmekten vazgeçmelidir. Çözüm; önceki makalelerimizde vurguladığımız gibi, yerleşimlerin karakterine göre (Kırsal Mahalle, Kentsel Köy gibi) yetki devrinin yapılması ve hizmet sunumunda “yerindelik” ilkesinin merkeze alınmasıdır. Büyükşehir belediyeleri, tüm ili yöneten devasa birer aygıt olmak yerine; stratejik planlama, ana altyapı ve ulaşım gibi üst ölçekli işlere odaklanmalı; yerel ve kırsal hizmetleri daha esnek ve bölge odaklı birimlere bırakmalıdır (4).

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

EKLER

Ek A: Büyükşehir Sınırlarının Genişlemesinin Somut Etkileri

• Mesafe Sorunu: Antalya veya Erzurum gibi coğrafi olarak çok geniş illerde, merkez belediyesinin en uç noktadaki mahalleye olan mesafesi 200 kilometreyi aşabilmektedir.
• Bütçe Dağılımı: Belediye kaynaklarının büyük kısmının nüfusun yoğun olduğu merkez ilçelere kayması, kırsal mahallelerin altyapı payının düşmesine neden olabilmektedir.
• Yetki Karmaşası: Bazı yolların büyükşehir, bazılarının ilçe belediyesi sorumluluğunda olması, vatandaşın hizmete erişimini zorlaştırmaktadır.

Ek B: Yerleşimlerin Yönetim Kademelenmesi Önerisi

• Makro Ölçek (Büyükşehir): Ulaşım mastır planları, çevre düzeni planları, ana arterler, itfaiye ve katı atık bertaraf.
• Mezo Ölçek (İlçe): İmar uygulamaları, park ve bahçeler, sosyal hizmetler.
• Mikro Ölçek (Kırsal Mahalle): Tarımsal altyapı, imece usulü bakım, yerel sosyal tesis yönetimi.

REFERANSLAR

(1) 6360 Sayılı On Üç İlde Büyükşehir Belediyesi Kurulması Hakkında Kanun. https://www.resmigazete.gov.tr (2) Türkiye Belediyeler Birliği (TBB), Büyükşehir Yasası ve Yerel Yönetim Uygulamaları Analiz Raporu. https://www.tbb.gov.tr (3) Tiryaki, A. (2026). Köyden Mahalleye: Sadece Bir İsim Değişikliği mi? (Serinin 5. Makalesi). (4) T.C. Çevre, Şehircilik ve İklim Değişikliği Bakanlığı, Yerel Yönetimlerin Hizmet Kapasitesi ve Sınır Analizleri. https://www.csb.gov.tr