İl merkezinden daha güçlü olan ilçelerin bağlılık sorunları ve yarattığı idari asimetri

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 9)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin idari yapısında “merkez ilçe” kavramı, mülki idarenin kalbi ve hizmetlerin ana dağıtım noktasıdır. Ancak büyükşehir statüsünde olmayan 51 ilimizdeki yerleşim düzeni incelendiğinde, bazı ilçelerin bağlı bulundukları il merkezlerinden daha büyük bir nüfusa ve ekonomik güce ulaştığı görülmektedir. Lüleburgaz, Ereğli, Yüksekova ve Cizre gibi ilçeler; ticaret, sanayi veya stratejik konumları nedeniyle merkez ilçeyi geride bırakarak kendi bölgelerinin fiili çekim merkezi haline gelmişlerdir (1).

Bu durum, yönetimde ciddi bir idari asimetri yaratmaktadır. İl merkezinden daha büyük veya ekonomik olarak daha gelişmiş olan bu ilçelerde yaşayan vatandaşlar, kamu hizmetlerine erişimde kendilerinden daha küçük bir merkeze bağlı olmayı sorgulamaktadır. Özellikle yatırım ödeneklerinin paylaştırılmasında il merkezi ile bu “dev ilçeler” arasında yaşanan gizli rekabet, yerel kalkınmanın önünde bir engel oluşturabilmektedir. Ayrıca bu asimetri, söz konusu ilçelerin “il olma” yönündeki toplumsal beklentilerini ve siyasi taleplerini sürekli canlı tutmaktadır (2).

Bu yapısal sorunu çözmek için mülki idare sisteminde yeni bir kademelendirme yapılması bir gereksinim oluşturmaktadır. Önceki makalelerimizde vurguladığımız gibi, statik idari unvanlar yerine yerleşimin ağırlığına uygun yetki tanımları yapılmalıdır. Nüfus ve ekonomik kapasite bakımından il merkezini aşan bu yerleşimlerin “Özel Statülü İlçe” olarak tanımlanması ve bu birimlerin gelecekteki “il yapılma” potansiyellerinin bilimsel kriterlerle analiz edilmesi rasyonel bir çözüm olacaktır (3).

Sonuç olarak, Türkiye’nin yerleşim haritası sadece kağıt üzerindeki merkezlerle değil, hayatın fiilen aktığı odak noktalarıyla okunmalıdır. İl merkezinin gölgesinde kalan ancak merkezden daha büyük sorumluluk taşıyan bu ilçelerin yönetsel kapasitesini artırmak, Türkiye’nin yönetim mimarisini çok daha gerçekçi ve verimli kılacaktır (4).

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

EKLER

Ek A: Büyükşehir Olmayan İllerde Dikkat Çeken Dev İlçeler

• Lüleburgaz (Kırklareli): Nüfus ve sanayi gücüyle Trakya’nın en önemli odaklarından biridir.
• Ereğli (Zonguldak): Demir-çelik sanayisi ile il merkezinden bağımsız bir dev ekonomidir.
• Yüksekova (Hakkari): Sınır ticareti ve nüfus yoğunluğu ile bölgenin lokomotifidir.
• Cizre ve Silopi (Şırnak): Lojistik ve ticaret hatları üzerindeki konumlarıyla merkezden güçlüdürler.

Ek B: İl Merkezi ve İlçe Nüfus Kıyaslamaları (Tahmini 2026)

• Lüleburgaz: ~155.000 / Kırklareli Merkez: ~82.000
• Ereğli: ~178.000 / Zonguldak Merkez: ~102.000
• Yüksekova: ~122.000 / Hakkari Merkez: ~60.000
• Cizre: ~135.000 / Şırnak Merkez: ~68.000

Ek C: Büyükşehir Olmayan İllerde Merkez İlçeden Daha Büyük Nüfuslu Tüm İlçelerin Listesi Türkiye’de büyükşehir belediyesi statüsünde olmayan 51 il içinde, ilin mülki merkezinden (merkez ilçesinden) daha büyük nüfusa sahip olan ilçelerin tam listesi şöyledir:

1. Zonguldak: Ereğli
2. Kırklareli: Lüleburgaz
3. Şırnak: Cizre
4. Şırnak: Silopi
5. Hakkari: Yüksekova
6. Bitlis: Tatvan
7. Ağrı: Patnos
8. Yozgat: Sorgun

Not: Bu yerleşimler, kentsel yığılma ve ekonomik kapasite bakımından il merkezine olan idari bağlılıkları en çok sorgulanan ve gelecekte il statüsüne geçirilme potansiyeli en yüksek olan birimlerdir.

REFERANSLAR

(1) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), Büyükşehir Olmayan İllerde İlçe ve Merkez Nüfus Analizleri. https://www.tuik.gov.tr

(2) T.C. İçişleri Bakanlığı, Mülki İdare Yapılanması ve İl Olma Talepleri Raporu. https://www.icisleri.gov.tr

(3) Tiryaki, A. (2026). Ölçek Sorunu ve Yönetsel Tekdüzelik (Serinin 8. Makalesi).

(4) Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü, Yerel Çekim Merkezleri ve İdari Gelişim Stratejileri. https://www.ka.gov.tr