Nüfus yığılmasını önleyen ve Anadolu’yu canlandıran dengeli yerleşim stratejisi

Türkiye’nin Yerleşim Düzeni ve Nüfus Dinamikleri (Makale 20)

Aydın Tiryaki (2026)

Türkiye’nin yerleşim düzenindeki en kronik sorunlardan biri, ekonomik faaliyetlerin ve nüfusun Marmara Denizi çevresinde aşırı yoğunlaşmasıdır. Bu dengesiz dağılım; altyapı yetersizliği, çevre kirliliği ve afet risklerinin yönetilememesi gibi sonuçlar doğururken, Anadolu’nun pek çok bölgesinin boşalmasına yol açmaktadır. Türkiye’nin geleceği için rasyonel çözüm, “Yeni Cazibe Merkezleri” aracılığıyla nüfusu ve üretimi ülke geneline yayacak bir yerleşim mimarisi kurgulamaktır (1).

Yeni bir cazibe merkezi oluşturmak, sadece bir bölgeye sanayi tesisi kurmak veya konut inşa etmek değildir. Gerçek bir cazibe merkezi; iş olanaklarının, nitelikli sosyal yaşamın ve gelişmiş bir ulaşım ağının birleştiği bir çekim noktasıdır. Yurttaşların metropollerden kendi bölgelerine dönmesini sağlamak veya yerinde kalmasını desteklemek için, bu merkezlerin o yörenin özgün potansiyeline (tarım, teknoloji, turizm, lojistik) dayalı bir uzmanlaşma stratejisiyle planlanması zorunluluk oluşturmaktadır (2).

Bölgesel kalkınmanın başarısı için mülki idare yapısının da bu yeni ekonomik odaklara uyum sağlaması bir gereksinim oluşturmaktadır. Örneğin, büyük bir lojistik merkezi haline gelen bir ilçenin veya bölgenin yönetim kapasitesi, klasik bir ilçe idaresinden daha geniş yetkilerle donatılmalıdır. Bölge odaklı planlama birimleri kurularak; yatırım teşvikleri, arazi kullanımı ve çevre koruma kararları yerel dinamiklerle eşgüdüm içinde alınmalıdır (3). Bu durum, merkezi yönetimin yükünü azaltırken bölgesel sahiplenmeyi artıracaktır (4).

Anadolu’nun iç kesimlerinde ve doğusunda kurulacak yeni üretim ve yaşam odakları, sadece o bölgeyi değil, üzerindeki yükü hafifleten metropolleri de kurtaracaktır. Tersine göçü teşvik edecek sosyal politikaların (eğitim kalitesi, sağlık altyapısı ve kültürel olanaklar) bu merkezlerde öncelikli olarak hayata geçirilmesi, Türkiye’nin yerleşim haritasını çok daha dengeli ve dirençli hale getirecektir (5).

Sonuç olarak, Türkiye’nin yönetim ve yerleşim vizyonu; tek merkezli büyüme modelinden çok merkezli ve birbirini tamamlayan bölgesel ağlar modeline geçmek olmalıdır. Yerel potansiyeli harekete geçiren, yurttaş refahını ülke geneline yayan ve kalkınmayı yerinden yöneten bir mimari, sürdürülebilir bir Türkiye için vazgeçilmezdir (6).

Aydın Tiryaki Ankara, 12 Ocak 2026

---

Bu makalede yer alan tüm fikir, görüş ve öneriler yazara aittir. Metnin kaleme alınması sürecinde yazım asistanlığı ve bilgi derleme aşamalarında yapay zeka Gemini’dan yararlanılmıştır.

EKLER

Ek A: Yeni Cazibe Merkezleri İçin Belirleyici Kriterler

• Sektörel Uzmanlaşma: Bölgenin doğal ve ekonomik verilerine uygun ana sektörün tespiti.
• Lojistik Erişilebilirlik: Demiryolu, liman ve otoyol bağlantılarının varlığı.
• Yaşam Kalitesi Standartları: Nitelikli konut, sağlık ve eğitim tesislerinin merkezi düzeyde sunulması.
• Teşvik ve Destekler: Bölgeye özel vergi ve yatırım kolaylıklarının tanımlanması.

Ek B: Türkiye’de Bölgesel Kalkınma Odağı Olabilecek Örnek Havzalar

• Tarım ve Gıda Teknolojisi: Konya, Şanlıurfa ve Çukurova havzaları.
• Sanayi ve Lojistik Koridoru: Filyos projesi çevresi, Mersin-Adana aksı.
• Teknoloji ve Yazılım Odakları: Eskişehir, Ankara ve İzmir hinterlandındaki uydu kentler.

Ek C: Tersine Göçün Sosyolojik ve Ekonomik Etkileri

• Metropollerdeki konut ve ulaşım baskısının azalması.
• Anadolu’daki yerel üretimin ve tarımsal verimliliğin artışı.
• Bölgesel gelir adaletsizliğinin giderilmesi.

REFERANSLAR

(1) T.C. Sanayi ve Teknoloji Bakanlığı, Bölgesel Gelişme Ulusal Stratejisi (2024-2028). https://www.sanayi.gov.tr

(2) Kalkınma Ajansları Genel Müdürlüğü, Cazibe Merkezlerini Destekleme Programı Raporları. https://www.ka.gov.tr

(3) Türkiye İstatistik Kurumu (TÜİK), İç Göç İstatistikleri ve Bölgesel Nüfus Projeksiyonları. https://www.tuik.gov.tr

(4) Tiryaki, A. (2026). Afet Dirençli Yerleşim Planlaması (Serinin 19. Makalesi).

(5) Birleşmiş Milletler Kalkınma Programı (UNDP), Yerel ve Bölgesel Kalkınma Stratejileri. https://www.undp.org

(6) T.C. Cumhurbaşkanlığı Strateji ve Bütçe Başkanlığı, 12. Kalkınma Planı ve Yerleşim Politikaları. https://www.sbb.gov.tr

(7) Avrupa Birliği Bölgesel Politika (Cohesion Policy) ve Akıllı Uzmanlaşma Stratejileri Analizi. https://ec.europa.eu