Aydın Tiryaki (2026)

Giriş: Temsİlİ Demokrasİde Güven Bunalımı

Demokratik sistemlerin temeli, seçmen ile temsilci arasındaki güven ilişkisine dayanır. Ancak günümüz siyasetinde, seçmen iradesiyle kazanılan temsil yetkisinin (milletvekilliği, belediye başkanlığı, meclis üyeliği) seçimden kısa süre sonra partiden ayrılarak boşa çıkarılması bu güveni temelinden sarsmaktadır. Bu durum sadece etik bir sorun değil, halkın tercihinin sandığa yansıdığı haliyle gerçekleşmesi önünde anayasal bir engeldir.

Tarİhsel Arka Plan: 1982 Anayasası ve 1995 Değİşİklİğİ

Türkiye’de milletvekili transferlerini engelleme çabaları, 1982 Anayasası’nın ilk metninde oldukça net bir kurala bağlanmıştı. Anayasa’nın ilk halindeki 84. madde, “Partisinden istifa eden milletvekilinin milletvekilliği düşer” hükmünü içeriyordu. Bir darbe dönemi Anayasası olduğu için oylamasında RED oyu verdiğim 1982 Anayasasının bu maddesinın siyasi etik açısından değerli bir madde olduğunu kabul etmek gerekir.

Ancak 1995 yılında yapılan değişiklikle, milletvekilini parti yönetiminin baskısından kurtarmak dayanağıyla bu hüküm kaldırılmıştır. Fakat geçen otuz yıl göstermiştir ki; bu serbestlik seçmen iradesinin gizli iş birlikleriyle etkisizleştirilmesine ve temsil yetkisinin bir pazarlık aracına dönüşmesine yol açmıştır.

Yeni Reform Önerisiİ: “Bedellİ Özgürlük ve Adaletlİ Temsİl” Modelİ

1. İstifa ve İhraç Ayrımı (Güvence Mekanizması)

Temsilcinin hem seçmene hem de kendi vicdanına karşı sorumluluğunu korumak için şu ikili yapı kurulmalıdır:

• İstifa Durumu (Seçmen İradesine Sadakat): Bir milletvekili, belediye başkanı veya meclis üyesi, kendi isteğiyle partisinden istifa ettiği anda temsil görevi kendiliğinden sona erer.
• İhraç Durumu (Parti Baskısına Karşı Koruma): Eğer temsilci partisi tarafından çıkarılırsa (ihraç), bağımsız olarak görevine devam edebilir. Bu kural, parti yönetimlerinin temsilciler üzerinde haksız baskı kurmasını engeller. Ancak bu bağımsız temsilci başka bir partiye katılırsa, görevi anında sona erer.

2. Yerel Yönetimlerde “Sıralı Yedeklik” ve Taze Kan Sistemi

Belediyelerde seçim sonrası yaşanan koltuk pazarlıklarını bitirmek ve yerel yönetime dinamizm katmak için şu sistem uygulanır:

• Belediye Başkanlığı: Başkanın istifa veya transfer nedeniyle görevinin sona ermesi durumunda, meclis içinde seçim yapılmaz. O partinin meclis üyesi listesindeki birinci sıradaki kişi otomatik olarak yeni başkan olur.
• Meclis Üyeliği: İstifa eden meclis üyesinin yerine yedek listedeki sıradaki aday gelir. Bu durum, yerel siyasette bir “taze kan” etkisi yaratarak partinin yeni kadrolarının deneyim kazanmasını sağlar.

3. Milletvekilliğinde Temsil Gücü ve Ara Seçim

Milletvekilliğinin hassas yapısı gereği, bu düzeyde bir yedeklik sistemi uygulanmaz:

• İstifa eden milletvekilinin sandalyesi boş kalır.
• Boşalan sandalye sayısı, anayasada belirtilen yasal sınıra ulaştığında halkın iradesine yeniden başvurulur ve ara seçim yapılır. Bu, temsilin niteliğini koruyan ve siyasi dengelerin yapay müdahalelerle değişmesini engelleyen bir yöntemdir.

4. “Siyasi Soğuma Dönemi” (1 Yıl Kuralı)

Başka bir partiden aday olmak isteyen temsilci için geçiş süreci şu bedele bağlanır: Seçimden en az 1 yıl önce o partiye üye olmalıdır. Bu üyelik gerçekleştiği anda “Transfer” kuralı çalışır ve temsilcinin mevcut makamı sona erer.

5. Yöntem: Kürsüden Veda Şartı

İstifa kararı, ancak temsilcinin bizzat Meclis kürsüsünden bu kararını açıklamasıyla yasal sonuç doğurur. Temsilci, “Partimden ayrıldığım için halkın bana verdiği görevi iade ediyorum” diyerek veda etmek zorundadır. Bu açıklama yapılmadan dijital ortamda yapılan hiçbir değişiklik geçerli sayılmaz.

Modelİn Kazanımları ve Sonuç

Bu öneri; siyaseti kişisel pazarlık alanı olmaktan çıkarır ve makamı bir emanet olarak tesciller. Yerel yönetimlerde yedeklik sistemiyle hizmetin sürekliliği ve “taze kan” aktarımı sağlanırken; milletvekilliği düzeyinde ara seçim mekanizmasıyla demokratik meşruiyet korunur. Sonuç olarak; temsilcinin partisiyle yollarını ayırma hakkı korunurken, bu kararın bedeli “makamın halka iadesi” olarak belirlenerek siyasi etik tam olarak sağlanmış olur.

Aydın Tiryaki
Ankara, 8 Ocak 2026

---

Yöntem ve Araçlar Üzerine Bir Not: Bu çalışmadaki tüm gözlem, fikir ve çözüm önerileri tamamen yazara ait olup; yapay zeka yalnızca bu düşüncelerin ifade edilmesi ve yazım sürecinde asistanlık sağlamıştır.