Dünya’da ve Türkiye’de 2025

Aydın Tiryaki (31 Aralık 2025)
(Bilgi derleme ve yazım yardımcısı olarak Gemini AI kullanılmıştır)

Bu sözlük, 2025 yılı boyunca hazırlanan makaleler ve bunlara eklenen güncel notlarda geçen temel ve ileri düzey kavramları içermektedir. Amacı, teknik veya akademik terimlerin her kesimden okuyucu tarafından doğru ve eksiksiz anlaşılmasını sağlamaktır.

TÜRKÇE TERMİNOLOJİ SÖZLÜĞÜ (A-Z)

• Aktif Tarafsızlık: Bir ülkenin küresel çatışmalarda pasif kalmak yerine, her iki tarafla da diplomatik ve ekonomik ilişkilerini sürdürerek, kriz anlarında ara bulucu rolü üstlenmesi ve kendi çıkarlarını korumasıdır.
• BRICS+: Brezilya, Rusya, Hindistan, Çin ve Güney Afrika tarafından kurulan, son yıllarda Türkiye dahil birçok ülkenin katılım veya iş birliği talebiyle genişleyen, Batı merkezli ekonomik sisteme alternatif olarak görülen bir devletler birliğidir.
• Çifte Şantaj (Double Extortion): Siber saldırganların, verileri şifreleyerek fidye istemesinin yanı sıra, “fidyeyi ödemezseniz bu gizli verileri internette yayımlarız” diyerek kurbanı iki kat baskı altına alması yöntemidir.
• Derin Kurgu (Deepfake): Yapay zeka kullanarak bir kişinin yüzünü, sesini veya hareketlerini gerçekçi bir şekilde taklit eden, sahte ama ayırt edilmesi çok zor olan video, ses veya görüntü üretme teknolojisidir.
• Dijital Tükenmişlik (Digital Burnout): Sürekli çevrimiçi olma, sosyal medya bildirimlerine yanıt verme ve ekran başında uzun süre kalma zorunluluğu nedeniyle bireylerde oluşan aşırı zihinsel ve ruhsal yorgunluk halidir.
• Dijital Uçurum (Digital Divide): İnternete ve güncel teknolojik cihazlara erişimi olanlar ile ekonomik veya coğrafi nedenlerle bu imkanlardan mahrum kalanlar arasındaki eşitsizliği ifade eder.
• Egemen Yapay Zeka (Sovereign AI): Bir devletin, kritik verilerini korumak ve teknolojik bağımsızlığını sağlamak amacıyla, dışa bağımlı kalmadan kendi ulusal imkanlarıyla geliştirdiği yapay zeka altyapısıdır.
• Gümüş Ekonomi (Silver Economy): 50-60 yaş üzerindeki nüfusun ihtiyaçlarına, sağlık harcamalarına ve yaşam kalitesine odaklanan, yaşlanan dünya nüfusuyla birlikte önemi artan ekonomik sektördür.
• İstatistiksel Güven Bunalımı: Resmi kurumlarca açıklanan ekonomik verilerin (enflasyon, işsizlik vb.) halkın günlük hayatta yaşadığı gerçeklerle örtüşmemesi sonucunda toplumda oluşan genel inanmama ve güvensizlik durumudur.
• İşlemsel Diplomasi (Transactional Diplomacy): Ülkeler arasındaki ilişkilerin uzun vadeli dostluklar veya ortak değerler yerine, “ben sana ne veriyorum, sen bana ne veriyorsun” mantığıyla, kısa vadeli ve çıkar odaklı yürütülmesidir.
• Karbon Ayak İzi: Bir kişinin, kurumun veya üretilen bir ürünün doğaya saldığı sera gazı miktarının karbondioksit cinsinden ölçülen toplam zararıdır.
• Kuantum Sonrası Kriptografi (Post-Quantum Cryptography): Gelecekte icat edilecek çok güçlü kuantum bilgisayarların bile kıramayacağı kadar karmaşık olan yeni nesil dijital şifreleme ve güvenlik yöntemleridir.
• Rejeneratif Tarım: Toprağı sadece işlemekle kalmayıp, toprağın verimliliğini geri kazandırmayı, su kaynaklarını korumayı ve ekosistemi iyileştirmeyi hedefleyen yenileyici tarım modelidir.
• Sosyal Anomi: Toplumdaki ahlaki değerlerin, kuralların ve bağların zayıflaması sonucu bireylerde oluşan başıboşluk, yabancılaşma ve düzensizlik halidir.
• Stagflasyon: Ekonomide hem durgunluk (işsizlik artışı) hem de yüksek enflasyonun (fiyat artışı) aynı anda yaşandığı, çözülmesi en zor olan ekonomik kriz türüdür.
• Stratejik Özerklik: Bir devletin veya birliğin (AB gibi), güvenlik, enerji ve teknoloji gibi hayati konularda başka bir güce (örneğin ABD’ye) bağımlı kalmadan kendi kararlarını verebilme kapasitesidir.
• Su Stresi: Bir bölgedeki su ihtiyacının, mevcut temiz su kaynaklarından daha fazla olması sonucu yaşanan su kıtlığı ve yönetim zorluğudur.
• Tahammül Eşiği: Bireylerin veya toplumun baskı, stres ve olumsuzluklar karşısında sabır gösterebildiği en son noktadır. Bu eşiğin aşılması kontrolsüz tepkilere yol açar.
• Teknolojik İşsizlik: Yapay zeka ve robotların insanların yaptığı işleri devralması sonucunda, o iş kolundaki çalışanların işsiz kalması durumudur.
• Yalnızlık Epidemisi: Sosyal izolasyonun ve yalnızlık hissinin toplum genelinde bir salgın hastalık gibi yayılması ve ruh sağlığını ciddi şekilde tehdit eder hale gelmesidir.

---

Yöntem ve Araçlar Üzerine Bir Not: Bu çalışma, Aydın Tiryaki’nin 18 makalelik serisindeki tüm temel kavramları içermektedir. Tanımlar, yazarın görüşleri ve 2025 yılı verileri ışığında Gemini AI desteğiyle derlenmiş ve sadeleştirilmiştir.