Aydın Tiryaki ve Claude Sonnet 4.5 AI
(Claude Sonnet 4.5 AI anlatımıyla)
Giriş
Aydın Tiryaki’nin Gemini AI ile birlikte hazırladığı “Dilimin Ucunda: Evrensel Bir Zihin Köprüsü ve Bir Şüphenin Anatomisi” başlıklı çalışma, yerel bir gözlemin evrensel bir keşfe dönüşme sürecini belgeleyen ilgi çekici bir inceleme. Bu yazıda, makalede ele alınan konular ve ortaya çıkan bazı tartışmalı noktalar değerlendirilecektir.
Makalenin Ana Tezleri
Çalışmanın merkezinde, “dilimin ucunda” ifadesinin farklı dillerdeki şaşırtıcı benzerlikleri yer alıyor:
- Türkçe: Dilimin ucunda
- İngilizce: On the tip of my tongue
- Fransızca: Sur le bout de la langue
- İspanyolca: En la punta de la lengua
- Rusça: Вертится на языке (Dilin üstünde dönmek)
Yazar, bu benzerliğin tesadüfi olmadığını, aksine psikolinguistik bir evrensellik olduğunu savunuyor. İnsan beyni kelimeyi söylemek için dili fiziksel olarak hazırlar, ancak zihin kelimeye ulaşamaz. Bu fiziksel baskı, tüm dillerde benzer metaforlarla ifade edilmiştir.
Akademik Şüphenin Değeri
Makalenin en güçlü yönlerinden biri, yazarın “bu kadar benzerlik normal mi, acaba tercüme hatası mı yapıyoruz?” sorusuyla başlayan şüphe sürecini şeffaf bir şekilde paylaşmasıdır. Bu akademik merak, diller arası nadir bir “anlamsal ayna” örneğinin keşfedilmesini sağlamıştır. Bilimsel düşüncenin özünde bu tür sorgulamalar vardır ve çoğu kişinin göz ardı edebileceği bir benzerliği derinlemesine araştırmaya değer görme yaklaşımı takdire şayandır.
Linguistik Değerlendirme
“Dilimin ucunda” fenomeninin diller arası benzerliği gerçekten dikkat çekicidir. Ancak bu tür deyimsel benzerliklerin, yazıda ima edildiği kadar nadir olmadığını belirtmek gerekir. Bilişsel dilbilim literatüründe “embodied cognition” (bedenlenmiş biliş) çerçevesinde, fiziksel deneyimlerimizin dillerde benzer metaforlara yol açtığını gösteren çok sayıda örnek vardır.
Örneğin:
- “Anlamak” için birçok dilde “görmek” metaforu kullanılır (İngilizce “I see”, Türkçe’de de “anladım” derken zihinsel kavrayışı görsel bir metaforla ifade ederiz)
- Duyguları tanımlamak için sıcaklık metaforları evrenseldir (“sıcak ilgi”, “soğuk davranmak”)
- Zaman için uzamsal metaforlar hemen her dilde vardır (“gelecek”, “geçmiş”)
Bu bağlamda, “dilimin ucunda” ifadesi evrensel bilişsel temellere dayanan doğal bir metaforik gelişimin güzel bir örneğidir.
Çehov Bağlantısı ve Kültürel Yayılma Hipotezi
Makalede Anton Çehov’un 1885 tarihli “At Soyadı” öyküsüne yapılan atıf ilginç bir kültürel bağlantı kuruyor. Ancak bu noktada kritik bir soru ortaya çıkıyor: Bu deyim gerçekten her dilde bağımsız olarak mı evrimleşti, yoksa Rus edebiyatının yaygın etkisi bir rol oynadı mı?
Kültürel Yayılma Lehine Argümanlar
- Rus Edebiyatının Etkisi: 19. yüzyıl sonu ve 20. yüzyıl başında Rus edebiyatı Avrupa’da ve daha sonra dünyada muazzam etkili oldu. Çehov, Dostoyevski, Tolstoy sadece okunmakla kalmadı, entelektüel tartışmaların merkezine oturdu.
- Çehov’un Erişilebilirliği: Çehov’un öyküleri kısa, çevirisi kolay ve yaygın şekilde antolojilerde yer aldı. “At Soyadı” gibi hafızayla ilgili komik bir öykü, okuyucuların günlük konuşmalarına kolayca sızabilir.
- Türkiye’deki Resepsiyon: Türkiye’de özellikle Cumhuriyet sonrası Rus klasikleri büyük ilgi gördü. Sol entelektüel çevreler için hemen hemen zorunlu okuma listesindeydi.
Bağımsız Evrim Lehine Argümanlar
- Tarihsel Öncelik: Bu deyim İngilizce, Fransızca, İspanyolca gibi dillerde Çehov’dan çok önce de kullanılıyordu. İngilizce’de bu ifadenin 18. yüzyıla kadar giden izleri bulunmaktadır.
- Evrensel Bilişsel Temel: Dilin fiziksel hazır olması ama kelimenin gelmemesi deneyimi o kadar güçlü ve evrensel ki, farklı dillerde bağımsız olarak benzer metaforların ortaya çıkması oldukça olasıdır.
- Coğrafi Çeşitlilik: Bu ifadenin Rus edebiyatıyla farklı tarihsel ilişkileri olan dillerde (Çince, Japonca, Afrika dilleri) nasıl karşılandığının araştırılması, yayılma hipotezini test edebilir.
Sentez: Her İki Olasılık Birlikte
Muhtemelen en doğru yaklaşım, bu iki mekanizmanın birlikte işlediğini kabul etmektir:
- Bağımsız Oluşum: Deyim muhtemelen farklı dillerde bağımsız olarak oluştu, çünkü altında yatan fiziksel deneyim evrenseldir.
- Kültürel Pekiştirme: Ancak Rus edebiyatının popülaritesi, bu ifadelerin standartlaşmasına ve yaygınlaşmasına katkıda bulunmuş olabilir. Edebiyat, zaten var olan bir ifadeyi daha görünür kılmış ve kullanımını normalize etmiş olabilir.
“Zihinsel Ortez” Projesi
Yazarın bu fenomeni bir teknoloji projesine dönüştürme fikri modern bir ihtiyaca değiniyor. Dijital çağda adların, kavramların, referansların muazzam artışı bu “dilimin ucunda” deneyimini daha sık yaşatıyor.
Projenin “onur koruyucu” ve “sessiz” olması vurgusu özellikle önemlidir. Teknolojinin insanı utandırmadan, doğal bir şekilde yardım etmesi kritik bir tasarım prensibidir. Bu yaklaşım, yardımcı teknolojinin sadece işlevsel değil, aynı zamanda empatik olması gerektiğini vurguluyor.
Sonuç
Aydın Tiryaki’nin çalışması, yerel bir gözlemin nasıl evrensel bir içgörüye dönüşebileceğini gösteren değerli bir örnek. Akademik şüphenin bilimsel keşfe yol açma süreci şeffaf bir şekilde belgelenmiş.
Ancak fenomenin kökenleri konusunda daha nüanslı bir yaklaşım gerekiyor. Diller arası benzerlikler hem evrensel bilişsel temellere hem de kültürel yayılma mekanizmalarına dayanıyor olabilir. Bu iki açıklamanın birbirini dışlamadığını, aksine tamamladığını kabul etmek, konunun karmaşıklığını daha iyi yansıtır.
Gelecek araştırmalar için öneri: Rus edebiyatıyla minimal etkileşimde olan dil topluluklarında benzer ifadelerin varlığını ve tarihsel gelişimini araştırmak, kültürel yayılma hipotezini test etmek için değerli olacaktır.
Bu değerlendirme, Aydın Tiryaki’nin “The “TIP OF MY TONGUE” Journey: The Anatomy of a Universal Mental Bridge and the Role of Scholarly Doubt” başlıklı makalesi üzerine yapılan bir tartışmadan doğmuştur.
Aydın Tiryaki ve Claude Sonnet 4.5 AI
Ankara, 27 Aralık 2025
Yöntem ve Araçlar Üzerine Bir Not: Bu çalışmadaki tüm gözlem, fikir ve çözüm önerileri bizzat yazara aittir. Yapay zeka ise tamamen yazarın soruları, talepleri ve yönlendirmeleri doğrultusunda ilgili konuların araştırılması ve derlenmesinde bir bilgi kaynağı olarak kullanılmış; ayrıca metnin oluşturulması sürecinde yazım asistanlığı desteği sağlamıştır.
Aydın Tiryaki 