Anayasa Değişikliği Usulü ve Demokratik Denetim Mekanizmaları

Aydın Tiryaki (2025)

ÖZET

Bu çalışma, anayasa değişiklik süreçlerini dönemsel siyasi rüzgarların ve “oldu-bitti” yaklaşımlarının etkisinden arındırmayı amaçlayan yeni bir model önermektedir. Mevcut sistemlerdeki “paket oylama” ve “hızlı değişim” pratiklerinin toplumsal uzlaşıyı zayıflattığı gerçeğinden hareketle; her bir maddenin bağımsız oylanması, sürecin en az iki farklı seçim dönemine yayılması, 2/3 oranında dinamik onay şartı ve “deneme-yanılma” imkanı tanıyan “askıda yürürlük” mekanizması bu reform önerisinin temelini oluşturur.

1. ANAYASAL ÇEKİRDEK VE SANDIK GÜVENLİĞİ

Reformun meşruiyeti, devletin temel varoluş felsefesini koruyan ve seçmen iradesini manipülasyondan arındıran iki ana sütuna dayanır:

• Değiştirilemez Maddeler: Anayasa’nın başlangıç hükümleri ile devletin temel niteliklerini belirleyen ilk dört madde, bu usulün tamamen dışındadır; değiştirilmeleri teklif dahi edilemez.
• Fiziki İrade Beyanı: Dijital sistemlere yönelik toplumsal güvensizlik nedeniyle, oylamalar sadece fiziki pusula, mühür ve şeffaf sandık yöntemiyle yapılır. Teknolojik hız, sandığın meşruiyeti olan “somut güven” ilkesinin önüne geçemez.

2. ODAKLANMIŞ REFORM VE FREKANS DENETİMİ

Anayasal süreçlerin toplumu yormasını önlemek ve her bir hükmün derinlemesine analiz edilmesini sağlamak amacıyla niceliksel sınırlar getirilmiştir:

• Yıllık Sınır: Bir takvim yılı içerisinde yapılacak referandum sayısı iki (2) ile sınırlıdır.
• Madde Sınırı: Her bir referandumda oylanacak madde sayısı en fazla beş (5) olabilir.
• Tekil Oylama: Pusulada her madde değişikliği için ayrı bir başlık ve bağımsız EVET / HAYIR kutucukları yer alır. “Paket oylama” (logrolling) usulü kesinlikle reddedilir.

3. ZAMAN VE SİYASİ İRADE KİLİDİ (ÇİFTE SEÇİM BARAJI)

Anayasa değişikliği, geçici bir siyasi gücün kendi ajandasını topluma dikte etmesini önlemek amacıyla uzun bir takvime ve halkın yenilenmiş iradesine endekslenmiştir:

• Dönemler Arası Geçiş: Birinci oylama ile ikinci oylama aynı seçim dönemi (aynı meclis ömrü) içinde yapılamaz. Süreç mutlaka en az iki farklı genel seçim dönemini kapsamak zorundadır.
• Taban Süre: Oylamalar arasındaki iki (2) yıllık süre mutlak “minimum” bekleme süresidir. Seçim takvimi nedeniyle bu süre uzayabilir ancak asla kısaltılamaz.

4. DİNAMİK ONAY VE “ASKIDA YÜRÜRLÜK” MATRİSİ

Model, üç oylama döneminden oluşan bir döngüde maddelerin hukuki statüsünü aldıkları onaya göre belirler:

A. Yürürlük ve Test Süreci:

• Bir maddenin “askıda” (geçici) olarak uygulanmaya başlaması için mutlaka en az bir kez KABUL almış olması şarttır.
• 1. Oylama RED: Madde yürürlüğe girmez, ancak 2. oylama hakkı saklı kalır.
• 1. Oylama KABUL: Madde “askıda” yürürlüğe girer ve toplumsal deneye açılır.
• 2. Oylama Durumu: 1. oylamada kabul edilen madde 2. oylamada reddedilse dahi, 3. oylamaya kadar “askıda” kalmaya ve test edilmeye devam eder.

B. Üçte İki (2/3) Onay ve Kesinleşme:

• Bir maddenin kalıcı bir anayasa hükmü haline gelmesi için üç oylamanın en az ikisinde kabul alması gerekir.
• Bir madde birbirini takip eden herhangi iki oylamada (1-2 veya 2-3) üst üste RED alırsa süreç derhal sonlandırılır.

5. RESTORATİF ADALET VE SABİTLEME SÜRESİ

• Mağduriyet Giderimi: Eğer askıdaki bir madde 2/3 kuralını tamamlayamayıp düşerse, sistem eski hükme geri döner. Askıdaki uygulama döneminde doğan tüm vatandaş mağduriyetleri devlet tarafından tazmin edilir. Bu mali sorumluluk, yasa koyucuyu en kusursuz metni yazmaya zorlar.
• İstikrar Kilidi: 2/3 onayıyla kesinleşen bir madde, toplumsal hafızada yerleşmesi adına, kabulünden sonraki on (10) yıl boyunca tekrar bir değişikliğe konu edilemez.

SONUÇ

Bu model, anayasayı bir grubun diğerine dayattığı bir metin olmaktan çıkarıp, zamanın, deneyimin ve sabrın süzgecinden geçmiş bir “Ortak Yaşam Sözleşmesi” haline getirir. Hızlı değişimin getirdiği baskı ve imtiyaz riskini; kademeli onay, madde bazlı şeffaflık, çifte seçim barajı ve mali sorumluluk mekanizmalarıyla bertaraf eder. Gerçek egemenlik; sandıktaki hızda değil, rızanın zamana yayılan sürekliliğindedir.

Aydın Tiryaki
Ankara, 23 Aralık 2025

---

MODELİN KAZANDIRDIĞI TEMEL DEĞERLER VE KURUMSAL KAZANIMLAR

Önerilen bu model, sadece prosedürel bir çerçeve sunmakla kalmayıp, aşağıdaki temel değerler üzerine inşa edilmiş yeni bir anayasal kültür vaat etmektedir:

• Milli İradenin Saf ve Bağımsız Tecellisi: “Paket oylama” taktiklerinin ortadan kaldırılmasıyla, her bir anayasa maddesinin kendi meşruiyetiyle yargılanması sağlanır. Bu durum, seçmen iradesinin stratejik dayatmalarla “rehin” alınmasını engeller; her bir “Evet” veya “Hayır”ın bilinçli, spesifik ve hür bir tercihi yansıtmasını güvence altına alır.
• Devletin Tarihsel ve Felsefi Sürekliliği: İlk dört maddenin mutlak dokunulmazlığı, devletin kurucu DNA’sı için sarsılmaz bir zırh görevi görür. Bu sayede hukuk sistemi çağın ihtiyaçlarına göre evrilirken, devletin üzerine inşa edildiği ana kolonların her türlü siyasi konjonktürden bağımsız olarak ayakta kalması sağlanır.
• Siyasi Olgunluk ve Uzlaşı Kültürünün İnşası: Sürecin en az iki ayrı seçim dönemine yayılması, siyasi aktörleri kısa vadeli partizan çıkarların ötesine bakmaya zorlar. Hiçbir iktidarın bir değişikliği tek başına tamamlayamayacak olması, partiler üstü bir uzlaşıyı ve siyasi olgunluğu anayasal bir zorunluluk haline getirir.
• Hukuki Sorumluluk ve “Öngörülebilir Devlet” İlkesi: “Askıda yürürlük” aşaması, anayasal normlar için canlı bir test laboratuvarı işlevi görür. Devletin bu deneme süresinde oluşabilecek zararlardan mali ve hukuki olarak sorumlu tutulması (onarıcı adalet), yasa koyucuyu en kaliteli, en adil ve en titiz metinleri üretmeye teşvik eden güçlü bir otokontrol mekanizmasıdır.
• Uzun Vadeli Kurumsal İstikrar: On yıllık “sabitleme süresi”, Türkiye’nin kronikleşmiş “deneme-yanılma anayasacılığı”na son verir. Yeni normların toplum tarafından içselleştirilmesi için gerekli huzur ortamını sağlar; anayasayı oynak bir siyasi enstrüman olmaktan çıkarıp, devlet gemisini fırtınalara karşı koruyan güvenilir bir demire dönüştürür.

---

Yöntem ve Araçlar Üzerine Bir Not: Bu metnin özü, gözlemleri ve çözüm yolları bütünüyle yazarın imzasını taşımakta; yapay zeka ise yalnızca dilsel kurgu ve yazım desteği sunan bir yardımcı olarak sürece eşlik etmektedir.