Gregoryen ve Jülyen Takvimleri Üzerinden Bir Değerlendirme

Aydın Tiryaki (2025)

^{YouTube TR}

BÖLÜM 1: İSTEM (PROMPT)

“1. KONU: İSTANBUL’UN FETHİ
İstanbul’un fetih tarihi olan 29 Mayıs 1453 hangi takvim sistemine göredir? Jülyen mi, Gregoryen mi?
Bu tarihin hicri takvim karşılığı nedir?
Bu tarih haftanın hangi gününe denk gelmektedir?
Bu tarih hangi kaynaklardandır? Osmanlı mı, Bizans mı?

2. KONU: JÜLYEN VE GREGORYEN TAKVİMLERİ
Kısaca Jülyen ve Gregoryen takvimlerini anlatır mısın?
Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar) nedir?
Jülyen takvimindeki bazı tarihlerin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılıkları nelerdir? MÖ 1 Ocak 4713, MÖ 1 Ocak 45, MS 1 Ocak 1, MS 21 Mart 325, MS 29 Mayıs 1453, MS 4 Ekim 1582. Bu günlerin özelliği nedir ve haftanın hangi günlerine gelmektedir.
Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN) nedir? Bu sisteme göre Gregoryen 26 Kasım 2025 tarihinin JDN numarası kaçtır?

Yanıtları verirken tablolar hazırlamak yerine paragraflar oluşturursan daha kullanışlı olacağını düşünüyorum.”

(Son cümleyi, tablolarla gelen bilgileri yazıya aktarmak zor olduğu için yazdım.)

BÖLÜM 2: DENEY AÇIKLAMASI

Bu istemi (prompt) 10 değişik yapay zekâ modelinde sorgulayarak bir deney yaptım ve bu yazıda sonuçları listeleyeceğim. Herhangi bir bilginin doğru olup olmadığını yorumlamadan (küçük dokunuşlar dışında) sadece farklılıkları vurgulamak için bu listeleri hazırladım.

Yapay Zekâ modellerinden gelen yanıtların ayrıntılarını eklerde bulabilirsiniz.

Gemini: (EK 1)
ChatGPT: (EK 2)
Grok: (EK 3)
Claude: (EK 4)
Copilot: (EK 5)
Perplexity: (EK 6)
Qwen: (EK 7)
Kimi: (EK 8)
Deepseek: (EK 9)
Meta: (EK 10)

Bu deneyi hazırlamadan önce Gemini ile takvim tarihi ve takvim sistemleri konusunda uzun bir sohbet gerçekleştirdik. Bu sohbetin sonunda Gemini’den bu sohbetin bir özetin istedim. Bu özet bilgilendirici bir kaynak olabileceği için EK’lerde yayımlıyorum (EK 11).

BÖLÜM 3: İSTANBUL’UN FETHİ

Soru: İstanbul’un fetih tarihi olan 29 Mayıs 1453 hangi takvim sistemine göredir? Jülyen mi, Gregoryen mi?

Yanıt: Tüm modeller 29 Mayıs 1453 tarihini Jülyen takvimine göre olduğu bilgisini verdi.

Soru: Bu tarihin hicri takvim karşılığı nedir?

Yanıt:
Gemini: 857 yılının, Cemâziyelâhir (Cumâdâ el-Âhir) ayının 20. günü
ChatGPT: 20 Cemâziyelâhir 857
Grok: 29 Muharrem 857’dir (bazı kaynaklarda 27-30 Muharrem)
Claude: 27 Recep 857 veya 21 Muharrem 858
Copilot: 20 Jumada al-Awwal 857
Perplexity: 25 Şevval 857
Qwen: 20 Cemaziyelevvel 857
Kimi: Rebiülevvel 857 veya Rebiülahir 857
Deepseek: 857 Şaban ayının 20’si
Meta: 20 Cemaziyelahir 857
Yanıtlar çok çeşitli ve bu çeşitliliğin altında hicri takvimin ifade farklılıklarından da kaynaklanıyor ancak bazılarının çok farklı olduğu da anlaşılıyor.

Soru: Bu tarih haftanın hangi gününe denk gelmektedir?

Yanıt:
Gemini: Salı
ChatGPT: Salı
Grok: Salı
Claude: Pazartesi
Copilot: Salı
Perplexity: Pazartesi (Daha önceki başka bir sorgulamada Çarşamba demişti)
Qwen: Salı
Kimi: Salı
Deepseek: Salı
Meta: Salı
3 farklı yanıt bulunuyor. En çok ‘Salı’ yanıtı verilmiş (8/10).

Soru: Jülyen 29 Mayıs 1453 tarihi Geriye Dönük Gregoryen takviminde hangi güne karşılık gelir.

Yanıt:
Gemini: 7 Haziran 1453
ChatGPT: 7 Haziran 1453
Grok: 7 Haziran 1453
Claude: 8 Haziran 1453
Copilot: 7 Haziran 1453
Perplexity: 8 Haziran 1453
Qwen:7 Haziran 1453
Kimi: 2 Haziran 1453
Deepseek: 7 Haziran 1453
Meta: 29 Mayıs 1453
4 çeşit yanıt bulunuyor. En çok 7 Haziran 1453 yanıtı verilmiş (6/10).

BÖLÜM 4: JÜLYEN – GREGORYEN KARŞILIKLARI

Jülyen takvimindeki bazı tarihlerin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılıkları nelerdir? Bu günlerin özelliği nedir ve haftanın hangi günlerine gelmektedir?

Soru: MÖ 1 Ocak 4713 (Jülyen) tarihinin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılığı nedir? Haftanın hangi gününe gelir?

Yanıt: Jülyen Gün Numarası (JDN) sayımının başladığı gündür. Bu tarih astronomik hesaplamalarda kullanılan bir referans noktasıdır.

Gemini: MÖ 24 Kasım 4714 Pazartesi
ChatGPT: MÖ 24 Kasım 4714 Pazartesi
Grok:  MÖ 24 Kasım 4714 Pazartesi
Claude: MÖ 1 Ocak 4713 Pazartesi
Copilot: MÖ 24 Kasım 4714 Pazartesi
Perplexity: MÖ 1 Ocak 4713 Pazartesi;
Qwen: MÖ 1 Ocak 4713 Pazartesi
Kimi: MÖ 24 Kasım 4714 Pazartesi’
Deepseek:- Pazartesi
Meta: MÖ 1 Ocak 4713 Pazartesi
2 farklı yanıt bulunuyor. En çok  ‘MÖ 24 Kasım 4714 Pazartesi’ bilgisi verilmiş (5/10)

Soru: MÖ 1 Ocak 45 (Jülyen) tarihinin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılığı nedir? Haftanın hangi gününe gelir?

Yanıt: Jülyen Takvimi’nin resmi olarak yürürlüğe girdiği ve ilk günüdür.

Gemini: MÖ 1 Ocak 45 Pazartesi
ChatGPT: MÖ 30 Aralık 46 Cumartesi
Grok: MÖ 2 Ocak 45 Pazartesi
Claude: MÖ 1 Ocak 45 Pazartesi
Copilot: MÖ 30 Aralık 46 Çarşamba
Perplexity: MÖ 1 Ocak 45 Pazartesi
Qwen: MÖ 1 Ocak 45 Pazar
Kimi: 1 Ocak 45 Çarşamba
Deepseek: MÖ 2 Ekim 46 Cuma
Meta: MÖ 2 Ocak 45 Cumartesi

4 farklı yanıt bulunuyor. Doğru tarih konusunda anlaşmazlık var.

Soru: MS 1 Ocak 1 (Jülyen) tarihinin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılığı nedir? Haftanın hangi gününe gelir?

Yanıt: Bu, miladi dönemin başlangıcı olarak kabul edilen tarihtir.

Gemini: 3 Ocak 1 Pazar (İlk uyarıda MÖ 30 Aralık1 olarak değiştirdi.)
ChatGPT: 3 Ocak 1 Pazartesi (uzun bir tartışmadan sonra MÖ 30 Aralık1 tarihinde anlaştık.)
Grok: 3 Ocak 1 Cumartesi
Claude: 1 Ocak 1 Cumartesi
Copilot: 3 Ocak 1 Cumartesi
Perplexity: 1 Ocak 1 Pazartesi
Qwen:  3 Ocak 1 Pazartesi
Kimi: 1 Ocak 1 Pazartesi
Deepseek: 1 Ocak 1 Cumartesi
Meta: 3 Ocak 1 Cumartesi

2 çeşit yanıt olmasına karşın Gemini ve ChatGPT’ye yeniden sorulduğunda bu listede hiç olmayan ve doğru olma olasılığı yüksek olan MÖ ‘30 Aralık 1’ bilgisi verildi.

Soru: MS 21 Mart 325 (Jülyen) tarihinin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılığı nedir? Haftanın hangi gününe gelir?

Yanıt: MS): Bu tarih, İznik Konsili’nin yapıldığı yılın İlkbahar Ekinoksudur. Konsil, Paskalya tarihinin belirlenmesi için ekinoksu 21 Mart olarak sabitlemiştir.

Gemini: 20 Mart 325 Salı
ChatGPT: 20 Mart 325 Pazartesi
Grok: 24 Mart 325 Pazartesi
Claude: 8 Nisan 325 Pazartesi
Copilot: 20 Mart 325 (yaklaşık) Pazar
Perplexity: 23 Mart 325 Pazartesi
Qwen: 23 Mart 325 Pazar
Kimi: 21 Mart 325 Pazar
Deepseek: 20 Mart 325
Meta: 21 Mart 325 Perşembe

5 çeşit yanıt var. En çok ’20 Mart 325’ yanıtı geldi (4/10).

Soru: MS 4 Ekim 1582 (Jülyen) tarihinin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılığı nedir? Haftanın hangi gününe gelir?

Yanıt: Bu tarih, Gregoryen Takvimi’nin resmen yürürlüğe girmesinden önceki son Jülyen günüdür. Ertesi gün, Jülyen takvimine göre 5 Ekim 1582 olması gerekirken, Gregoryen reformuyla takvim 10 gün ileri alınarak 15 Ekim 1582’ye atlamıştır.

Gemini: 14 Ekim 1582 Perşembe (Önce 4 Ekim dedi, uyarınca düzeltti)
ChatGPT: 11 Ekim 1582 Perşembe
Grok: 14 Ekim 1582 Perşembe
Claude: 4 Ekim 1582 Çarşamba
Copilot: 14 Ekim 1582 Perşembe
Perplexity: 15 Ekim 1582 Cuma
Qwen: 14 Ekim 1582 Perşembe
Kimi: 4 Ekim 1582 Perşembe
Deepseek: 14 Ekim 1582 Perşembe
Meta: 14 Ekim 1582 Perşembe

Bu bilgi hesaplanmaya gerek duyulmadan erişilebilen bir bilgi olduğu için ortak. Birçoğu bu bilgiyi doğrudan verme konusunda tereddüt ederek ’15 Ekim 1582 tarihi ertesi gündür’ ifadesini kullanmayı tercih etti.

Soru: Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN) nedir? Bu sisteme göre Gregoryen 26 Kasım 2025 tarihinin JDN numarası kaçtır?

Yanıt: Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN), gökbilimde kullanılan, belirli bir başlangıç anından itibaren geçen tam gün sayısını ifade eden ardışık bir sayı sistemidir. Başlangıç noktası (epoch), MÖ 1 Ocak 4713 (Geriye Dönük Gregoryene göre MÖ 24 Kasım 4714) Greenwich Öğlen Vakti (12:00 UT) olarak belirlenmiştir ve bu ana JDN 0 atanmıştır. Bu sistem, farklı takvim sistemlerine (Jülyen, Gregoryen, Hicri vb.) ait tarihleri tek bir, sürekli ve basit sayı dizisiyle ifade etmeye yarar ve astronomik hesaplamalar için vazgeçilmezdir.

Gemini: 2,460,996
ChatGPT: 2,461,006
Grok: 2,461,027
Claude: 2,461,100 (yaklaşık)
Copilot: 2,461,342
Perplexity: 2,460,303
Qwen: 2,460,994
Kimi: 2,460,621
Deepseek: 2,460,619
Meta: 2,461,011

Bu hesaplanabilir bir sayıdır ve 10 yanıt ancak 10 farklı yanıt geldi. Yorum yok!

BÖLÜM 5: YENİ İSTEM (PROMPT)

Yeni bir istem (prompt) olması gerektiğini düşündüm ve şu soruryu hazırladım:

“4 Ekim 1582 (Jülyen) tarihinde yapılan Gregoryen Takvim Reformu hangi tarihi sabit hale getirmek için gerçekleştirildi?
a) MÖ 1 Ocak 45
b) MS 1 Ocak 1
c) MS 21 Mart 325
Verdiğiniz yanıttaki tarihin Geriye Dönük Gregoryen Takvimindeki karşılığı ne olur?
Eğer yanıtında Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihleri farklıysa şu soruyu yanıtlar mısın?: “Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, bu durumda, o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı kalması gerekmez miydi?”

BÖLÜM 6: YENİ İSTEME GELEN YANITLAR

Soru: 4 Ekim 1582 (Jülyen) tarihinde yapılan Gregoryen Takvim Reformu hangi tarihi sabit hale getirmek için gerçekleştirildi?

Yanıt: Soruya yanıt veren 10 yapay zekâ modelinin hepsi 21 Mart 325 yanıtını verdi. Bu kayıtlı bir bilgi olduğu için beklenen yanıttı.

Soru: Verdiğiniz yanıttaki tarihin Geriye Dönük Gregoryen Takvimindeki karşılığı ne olur?

Yanıt:

Gemini: 21 Mart 325
ChatGPT: 23 Mart 325
Grok: 18 Mart 325
Claude: 18 Mart 325 ve 21 Mart 325 (aynı yanıtta bir şekilde iki tarih de var)
Copilot: 20 Mart 325
Perplexity: 21 Mart 325
Qwen: 18 Mart 325
Kimi: 20 Mart 325
Deepseek: 20 Mart 325
Meta: 21 Mart 325

Bu soruya 4 çeşit yanıt geldi.

Soru: Eğer yanıtında Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihleri farklıysa şu soruyu yanıtlar mısın?: “Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, bu durumda, o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı kalması gerekmez miydi?”

Yanıt:

Gemini: Evet.
ChatGPT: Hayır
Grok: Hayır
Claude: Hem Evet hem Hayır
Copilot: Hayır
Perplexity: Evet
Qwen: Hayır
Kimi: Hayır
Deepseek: Hayır
Meta: Evet

İki farklı yanıt ve bir de anlaşılmayan yanıt geldi. Çoğunluk yanıtı olan “Hayır” doğru yanıt mı?

BÖLÜM 7: YORUM YOK!

Birçok soruya birçok yanıt aldığım bir deney yaptım. Bazı modellerde ilk sorduğumda tam yanıt alamadığımda eksikleri tamamlaması için yeniden sordum ve bazı yanıtların birkaç dakika önce verdiği yanıtlardan farklı olduğu zamanlar oldu.

Aldığım yanıt konusunda ikna olmadığım zamanlarda özellikle çok bilinen modellere ısrarla hatalı olduğunu söylediğimde doğru yanıtı verdikleri zamanlar oldu.

Yanıtlardaki tutarsızlıklar (yanlış demek istemiyorum) nedeniyle yeni bir istem daha hazırladım ve o istemdeki sorulara da farklı yanıtlar aldım. İstem metninin yönlendirici olması nedeniyle, yanıtların kimilerini değişmiş olabileceği şüphemin oluştuğunu vurgulamak isterim.

Bu deneyin sonucunu “Yorum Yok!” diyerek yorumu okuyanlara bırakıyorum.

Aydın Tiryaki
Ankara, 26 Kasım 2025

BİLGİ NOTLARI

1. Gemini ve CoPilot dışında tüm yapay zekâ modellerinde Free Plan olanakları kullanıldı.
2. Bu yazıyı yayımlayınca görsel hazırlayabilen yapay zekâ modellerine yazının linkini ve “Bu içeriğe göre, burada anlatılanları en iyi temsil edebilecek bir görsel hazırlar mısın” istemini verip gelen sonuçlar her modelin bölümüne eklendi. Modellerin çoğu görsel oluştururken kimileri de görsel için prompt (istem) hazırladı.
3. Bu yazının ek bölümlerindeki bilgiler 10 farklı sayfadan kopyala/yapıştır şeklinde metne eklendiği için farklı formatlar bulunuyor.

EK 1: GEMINI

Harika, bu önemli tarihi ve takvim sistemlerini detaylıca inceleyelim!

İstanbul’un Fethi (29 Mayıs 1453)

İstanbul’un fethinin tarihi olan 29 Mayıs 1453, o dönemde hem Osmanlı hem de Bizans topraklarında yaygın olarak kullanılan Jülyen Takvimi’ne göredir.

Takvim ve Gün Bilgileri

• Takvim Sistemi: 29 Mayıs 1453 tarihi, Jülyen Takvimi’ne göre verilmiş bir tarihtir.
• Hicri Takvim Karşılığı: Bu tarih, Hicri takvimde 857 yılının, Cemâziyelâhir (Cumâdâ el-Âhir) ayının 20. gününe denk gelmektedir.
• Haftanın Günü: Jülyen takvimine göre 29 Mayıs 1453, bir Salı gününe denk gelmektedir. Fetih, o dönemde Bizans’ın da kullandığı bu Jülyen takvim sistemi ve onun Salı gününe karşılık gelen günü üzerinden belgelenmiştir.
• Kaynak: Bu tarih, fethin yapıldığı dönemdeki Bizans ve Osmanlı kaynaklarında kullanılan Jülyen Takvimi’ne ait bir kayıttır. Fetih, iki medeniyetin de tarih kaydını etkileyen ortak bir olaydır.

Jülyen ve Gregoryen Takvimleri

Jülyen Takvimi

Jülyen Takvimi, MÖ 45 yılında Jül Sezar tarafından, o dönemki Roma takvimindeki düzensizlikleri gidermek amacıyla yürürlüğe konulmuştur. Bu takvim, Güneş yılına dayanır ve bir yılı gün olarak kabul eder. Bu fazlalığı telafi etmek için her 4 yılda bir (4’e kalansız bölünen yıllar) artık yıl (366 gün) uygulaması getirmiştir. Jülyen takvimi, yüzyıllar boyunca Avrupa ve Akdeniz çevresindeki bölgelerde standart takvim sistemi olarak kullanılmıştır. Ancak, bir Jülyen yılı gerçek tropikal yıldan (yaklaşık gün) yaklaşık dakika daha uzundur. Bu küçük fark, zamanla birikerek 16. yüzyıla gelindiğinde takvimin mevsimlerle (özellikle ilkbahar ekinoksuyla) arasındaki farkın 10 günü aşmasına neden olmuştur.

Gregoryen Takvimi

Gregoryen Takvimi, Jülyen takvimindeki bu biriken hatayı düzeltmek ve özellikle Paskalya tarihini doğru ayarlamak amacıyla Papa XIII. Gregorius tarafından 1582 yılında ilan edilmiş ve yürürlüğe konulmuştur. Bu takvim de Güneş yılına dayanır, ancak artık yıl kurallarını daha hassas hale getirir. Gregoryen Takvimi’nde, bir yıl 4’e kalansız bölünebiliyorsa artık yıldır, ANCAK 100’e kalansız bölünebiliyorsa artık yıl değildir, YİNE DE 400’e kalansız bölünebiliyorsa yine artık yıldır. Yani, 1700, 1800, 1900 artık yıl değilken, 1600 ve 2000 artık yıldır. Bu düzeltilmiş kural, ortalama yıl uzunluğunu gerçek tropikal yıla çok yaklaştırarak takvimi daha doğru hale getirmiştir.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar)

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar), Gregoryen takviminin kurallarının, takvimin resmi olarak kabul edildiği 4 Ekim 1582 tarihinden önceki tarihlere de uygulanmasıyla oluşturulan varsayımsal bir sistemdir. Bu takvim, tarihçiler ve gökbilimciler tarafından, 1582’den önceki olayları, tutarlı bir şekilde bugünkü Gregoryen sistemiyle karşılaştırmak amacıyla kullanılır. Örneğin, 1453’teki bir olayın Gregoryen sistemine göre hangi güne denk geldiğini hesaplamak için kullanılır, oysa o tarihte Gregoryen takvimi henüz mevcut değildi. Jülyen ve Gregoryen takvimleri arasındaki 10 günlük fark, 1582 yılı için geçerlidir; ancak geriye gidildikçe bu fark azalır ve MÖ 1. yüzyıla gelindiğinde yaklaşık 2 güne iner. Bu sistemdeki tüm hesaplamalar geriye doğru, mevcut Gregoryen takvimi kuralları baz alınarak yapılır.

Önemli Tarihlerin Karşılıkları

Aşağıdaki tarihler, astronomi, takvim sistemleri veya tarihi olaylar açısından önemli dönüm noktalarıdır. Parantez içindeki karşılıklar, belirtilen tarihin Geriye Dönük Gregoryen Takvimi’ne göre denk geldiği günlerdir:

• MÖ 1 Ocak 4713 (Gregoryen: MÖ 24 Kasım 4714): Bu gün, Jülyen Gün Numarası (JDN) sayımının başladığı gündür ve haftanın Pazartesi gününe denk gelir. Bu tarih, astronomik hesaplamalarda kullanılan bir referans noktasıdır.
• MÖ 1 Ocak 45 (Gregoryen: MÖ 1 Ocak 45): Bu tarih, Jülyen Takvimi’nin resmi olarak yürürlüğe girdiği ve ilk günüdür. Bu gün haftanın Pazartesi gününe denk gelir. Geriye Dönük Gregoryen’deki karşılığı da aynıdır çünkü bu dönemde iki takvim arasındaki fark henüz oluşmamıştır.
• MS 1 Ocak 1 (Gregoryen: MS 3 Ocak 1): Geriye Dönük Gregoryen sistemine göre, Jülyen takvimindeki MS 1 Ocak 1, MS 3 Ocak 1’e denk gelir (2 günlük fark). Bu tarih haftanın Pazar gününe denk gelir. Bu, miladi dönemin başlangıcı olarak kabul edilen tarihtir.
• MS 21 Mart 325 (Gregoryen: MS 20 Mart 325): Bu tarih, İznik Konsili’nin yapıldığı yılın İlkbahar Ekinoksudur. Konsil, Paskalya tarihinin belirlenmesi için ekinoksu 21 Mart olarak sabitlemiştir. Bu gün haftanın Salı gününe denk gelir. Geriye Dönük Gregoryen’de 1 günlük farkla 20 Mart’a denk gelir.
• MS 29 Mayıs 1453 (Gregoryen: MS 7 Haziran 1453): İstanbul’un fethinin Jülyen takvimindeki tarihidir. Bu tarih haftanın Salı gününe denk gelir. Geriye Dönük Gregoryen sisteminde, bu tarih 7 Haziran 1453‘e denk gelerek 9 günlük bir fark oluşturur ve haftanın Çarşamba gününe denk gelir.
• MS 4 Ekim 1582 (Gregoryen: MS 4 Ekim 1582): Bu tarih, Gregoryen Takvimi’nin resmen yürürlüğe girmesinden önceki son Jülyen günüdür. Haftanın Perşembe gününe denk gelir. Ertesi gün, Jülyen takvimine göre 5 Ekim 1582 olması gerekirken, Gregoryen reformuyla takvim 10 gün ileri alınarak 15 Ekim 1582‘ye atlamıştır.

Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN)

Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN), gökbilimde kullanılan, belirli bir başlangıç anından itibaren geçen tam gün sayısını ifade eden ardışık bir sayı sistemidir. Başlangıç noktası (epoch), MÖ 1 Ocak 4713 (Geriye Dönük Gregoryen’e göre MÖ 24 Kasım 4714) Greenwich Öğlen Vakti (12:00 UT) olarak belirlenmiştir ve bu ana JDN 0 atanmıştır. Bu sistem, farklı takvim sistemlerine (Jülyen, Gregoryen, Hicri vb.) ait tarihleri tek bir, sürekli ve basit sayı dizisiyle ifade etmeye yarar ve astronomik hesaplamalar için vazgeçilmezdir.

• Gregoryen 26 Kasım 2025 tarihinin JDN Numarası: Gregoryen takvimine göre 26 Kasım 2025 öğlen (12:00 UT) anının Jülyen Gün Numarası 2,460,996‘dır.

Bu detaylı tarihi ve takvim bilgisini umarım faydalı bulmuşsundur.

Bu bilgiler ışığında, belki de Hicri takvimden Miladi takvime çevirme formülleri hakkında bilgi almak ister misin?

YENİ İSTEM İÇİN GEMINI YANITI:

Gregoryen Takvim Reformu, MS 21 Mart 325 tarihini (c seçeneği) sabit hale getirmek için gerçekleştirildi.

Bu tarih, Birinci İznik Konsili‘nin Paskalya gününün hesaplanması için bahar ekinoksunu (gece-gündüz eşitliği) sabitlediği tarihtir. Ancak Jülyen takvimindeki biriktirilmiş hatalar nedeniyle 1582’ye gelindiğinde bahar ekinoksu fiilen 10 gün kadar gerilemişti. Gregoryen reformu bu 10 günlük kaymayı düzelterek ekinoksu yeniden 21 Mart’a getirmeyi amaçladı.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimindeki Karşılığı

Gregoryen Takvim Reformu’nun sabit hale getirmeyi amaçladığı MS 21 Mart 325 tarihi için Geriye Dönük (Proleptik) Gregoryen Takvimindeki karşılığı, MS 21 Mart 325‘tir.

Neden aynı kaldılar? MS 1582’deki reformun amacı, İznik Konsili’nin belirlediği ekinoks tarihini (21 Mart) tekrar doğru yere oturtmaktı. Geriye Dönük Gregoryen Takvimi, Gregoryen takvim kurallarını (özellikle artık yıl kuralını) geriye doğru 4 Ekim 1582’den önceki tarihlere uygulamakla elde edilir.

MS 325 yılı, Geriye Dönük Gregoryen Takviminde artık yıl değildir (400’e bölünemez), aynı zamanda Jülyen takviminde de artık yıldır (4’e bölünür). Ancak, bu erken tarihte, Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen takvimleri arasındaki fark henüz 1 günü geçmemiştir. 325 yılına gelindiğinde, iki takvim arasındaki fark (Jülyen takvimi daha ilerideydi) yaklaşık 1 gündür.

Ancak, özellikle Paskalya’nın sabitlenmesi gibi önemli bir referans noktası söz konusu olduğunda, tarihçiler ve astronomlar genellikle MS 325 yılındaki 21 Mart’ı, her iki takvimde de 21 Mart olarak kabul ederler çünkü İznik Konsili’nin aldığı karar budur ve bu, reformun temel dayanağıdır. Takvim farkları, reformdan önceki yüzlerce yıllık süreçte birikmeye başlamıştır.

Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen Tarihleri Aynı Kalmalı mıydı?

“Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, bu durumda, o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı kalması gerekmez miydi?”

Bu sorunun yanıtı, evet, bu amaçla aynı kalması beklenir ve reformun yapıldığı bağlamda da aynı kabul edilir.

Açıklaması:

1. Hedefin Sabitlenmesi: Reformun amacı, MS 325’teki bahar ekinoksunun takvimdeki tarihini (21 Mart) sabitlemekti. 1582’ye gelindiğinde, Jülyen takvimindeki 21 Mart, gerçek astronomik bahar ekinoksundan 10 gün sonra gerçekleşiyordu.
2. Referans Noktası: MS 325 yılı, İznik Konsili’nin kararı nedeniyle Paskalya hesaplaması için referans noktası olarak alınmıştır. Bu referans noktası, takvimler arasındaki teorik farklar göz ardı edilerek, başlangıç noktası olarak 21 Mart kabul edilmiştir.
3. Reformun Etkisi: Gregoryen reformu, 325 yılındaki astronomik konumu 1582 yılına taşımak için aradaki 10 günü takvimden silmiştir. Bu sayede, 1582’de de bahar ekinoksu yeniden 21 Mart‘a denk gelmiştir.
4. Geriye Dönük Uygulama: Geriye Dönük Gregoryen Takvimi, yalnızca kuralın geriye dönük uygulanmasıdır. Ancak bu uygulama bile, özellikle MS 4 yılına kadar olan çok erken tarihlerde (artık yıl kuralının oturmamış olması nedeniyle) Jülyen takvimine göre hafif farklılıklar gösterebilir. Buna rağmen, reformun dayanağı olan MS 325 yılındaki 21 Mart, genellikle referans noktası olarak iki takvimde de 21 Mart olarak kabul edilir.

Kısacası, MS 21 Mart 325, reformun başlangıç noktası ve referansıdır. Takvimler arasında teorik bir gün farkı olsa bile, reformun ruhu ve amacı gereği bu tarih sabittir ve bu tarihin Geriye Dönük Gregoryen karşılığı da 21 Mart 325 olarak alınır.

EK 2: ChatGPT

Aşağıda her iki konuyu da paragraflar hâlinde, tarihlerin teknik dönüşümlerini net ve doğru şekilde özetledim.

1. KONU: İSTANBUL’UN FETHİ

29 Mayıs 1453 hangi takvim sistemine göredir?

Fatih’in İstanbul’u fethettiği tarih 29 Mayıs 1453 (Salı) Jülyen takvimine göre verilmiş bir tarihtir.
O dönemde Bütün Avrupa ve Bizans Jülyen takvimi kullanıyordu. Osmanlı ise resmi olarak Rûmî takvimi henüz kullanmıyordu; tarih kayıtlarında Hicrî kamerî takvim kullanılıyordu. Dolayısıyla “29 Mayıs” ifadesi Bizans/Avrupa kroniklerinden gelen Jülyen tarihidir ve modern tarihçiler de bu şekliyle kullanır.

Proleptik (geriye dönük) Gregoryen takvimde bu tarih 7 Haziran 1453 olur.

Bu tarihin Hicrî takvim karşılığı nedir?

29 Mayıs 1453 Jülyen → 20 Cemâziyelâhir 857’dir.
Osmanlı kroniklerinde fetih genellikle bu Hicrî tarihle yer alır.

Bu tarih haftanın hangi gününe denk gelir?

• Jülyen 29 Mayıs 1453 → Salı
• Proleptik Gregoryen karşılığı olan 7 Haziran 1453 → Salı

(Yani iki takvim arasında gün kayması yoktur; sadece tarih kaymıştır.)

Bu tarih hangi kaynaklardandır?

• “29 Mayıs” ifadesi Bizans ve Latin kaynaklarının Jülyen takvimine göre yaptığı kayıtlardan gelir.
• Osmanlı kaynakları fetih gününü Hicrî olarak verir.
• Modern tarih yazımında genellikle Bizans tarafının kullandığı Jülyen tarih aynen alınır.

2. KONU: JÜLYEN VE GREGORYEN TAKVİMLERİ

Jülyen Takvimi

Jülyen takvimi MÖ 45 yılında Jül Sezar tarafından uygulanmaya konmuştur.
Her yıl 365 gün, her dört yılda bir artık yıl (366 gün) vardır.
Yılda yaklaşık 11 dakika fazla hesap yaptığı için yüzyıllar içinde mevsimlerle takvim arasında kayma oluşur.

Gregoryen Takvimi

Papa XIII. Gregorius tarafından 1582’de yürürlüğe konmuştur.
Mevsim kaymasını düzeltmek için:

• 100’e bölünen yıllar artık yıl değildir (1700, 1800, 1900…),
• Ancak 400’e bölünenler artık yıldır (1600, 2000).

Bugün dünyanın kullandığı takvimdir.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar) nedir?

Gregoryen takvim 1582’den önce yoktu; fakat modern tarih araştırmalarında, geçmişteki olayların “Gregoryen takvim uygulanmış olsaydı hangi tarihe denk gelirdi?” sorusuna yanıt vermek için bu sistem kullanılır.
Bu, hayali olarak geçmişe doğru uzatılmış Gregoryen takvimdir.

Önemli Tarihlerin Jülyen ↔ Proleptik Gregoryen Karşılıkları ve Haftanın Günleri

Aşağıdaki açıklamalar özet niteliğindedir:

MÖ 1 Ocak 4713 (Jülyen Günü = 0)

• Bu tarih astronomide kullanılan Jülyen Gün Numarası (JDN) sisteminin başlangıcıdır.
• Proleptik Gregoryen karşılığı 24 Kasım MÖ 4714’tür.
• Haftanın günü Pazartesi olarak hesaplanır.

MÖ 1 Ocak 45 (Jülyen takviminin başlangıcı)

• Proleptik Gregoryen karşılığı 30 Aralık MÖ 46
• Haftanın günü Cumartesi.

MS 1 Ocak 1

• Jülyen ve Proleptik Gregoryen arasında 2 günlük fark vardır.
• Jülyen: 1 Ocak 1 → Cumartesi
• Gregoryen: 3 Ocak 1 → Pazartesi

MS 21 Mart 325 (İznik Konsili’nin Paskalya tanımı)

• Jülyen: 21 Mart
• Proleptik Gregoryen: 20 Mart 325
• Haftanın günü: Pazartesi

MS 29 Mayıs 1453 (İstanbul’un Fethi)

• Jülyen: 29 Mayıs 1453 → Salı
• Proleptik Gregoryen: 7 Haziran 1453 → Salı

MS 4 Ekim 1582

• Jülyen takvimin son günü (İtalya, İspanya, Portekiz).
• Ertesi gün: 15 Ekim 1582 Gregoryen
• 4 Ekim 1582 Jülyen: Perşembe

Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN)

JDN, MÖ 4713 yılına dayanan kesintisiz gün sayımıdır.
Astronomi, takvim dönüşümleri ve kronolojide kullanılır.
Her gün saat 12:00 UT’de değişir.

Gregoryen 26 Kasım 2025 tarihinin JDN değeri

Doğrudan dönüşüm algoritmasıyla:

JDN = 2 461 006

(Bu değer doğrulanmış matematiksel hesaptır.)

İstersen başka tarihler için haftanın günü, JDN veya Hicrî – Miladî dönüşümler de hesaplayabilirim.

YENİ İSTEM İÇİN ChatGPT YANITI:

Aşama aşama ve tam teknik doğrulukla açıklayayım:

1. Gregoryen Reformu hangi tarihi sabit tutmak için yapıldı?

Doğru seçenek: c) MS 21 Mart 325

NEDEN?

• İznik Konsili (325) Paskalya tarihini hesaplarken gündönümünü (ilkbahar ekinoksunu) 21 Mart 325 olarak kabul etti.
• Ancak Jülyen takvimindeki yıllık kayma nedeniyle 1500’lere gelindiğinde ekinoks 11 gün geri kaymıştı.
• Reform, ilkbahar ekinoksunu yeniden 21 Mart gününe sabitlemek için yapıldı.

Dolayısıyla reformun hedefi 21 Mart 325’teki astronomik ekinoks tarihini takvimde yeniden doğru yere oturtmaktı.

2. Bu tarihin (21 Mart 325’in) Proleptik Gregoryen karşılığı nedir?

Aşama:

325 yılı Jülyen → Proleptik Gregoryen farkı:

• 325 yılında Jülyen–Gregoryen farkı ≈ 2 gün (tam olarak 1.94 gün ama takvim günlerine yuvarlandığında 2 gün).

Bu nedenle:

**21 Mart 325 (Jülyen)

= 23 Mart 325 (Proleptik Gregoryen)**

3. O zaman haklı bir soru geliyor:

“Hedef 21 Mart 325 tarihini sabitlemekse, neden o dönemde Jülyen ve Proleptik Gregoryen takvimlerinde bu tarih aynı değil?”

Bu çok önemli ve çoğu kişinin yanlış anladığı bir nokta.
Cevap şu:

Reformun amacı eski tarihlerdeki takvimi eşitlemek değildi — reformun amacı 1582’de ekinoksu yeniden 21 Mart’a çekmekti

Gregoryen reformu:

• Geçmişteki hataları “gün gün düzeltmeyi” hedeflemedi,
• Sadece 1582’deki tarihin yeniden astronomik doğru pozisyona gelmesini istedi.

Dolayısıyla:

• 21 Mart 325 astronomik olarak “21 Mart” kabul edildi,
• Ama Gregoryen takvimin geriye doğru uygulanmış versiyonu (proleptik Gregoryen) bir teorik hesaplama aracıdır, tarihsel olarak kullanılmamıştır.

Yani reform şunu yapmadı:

“325 yılındaki 21 Mart’ı Jülyen ve Gregoryen’de aynı gün yapalım”

Reform şunu yaptı:

“1582’de ekinoks kaydı, bunu geri çekelim ve bundan sonra kaymasını azaltalım.”

4. O halde soru şu:

“Hedef 21 Mart 325’i referans almaksa, Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihleri niçin aynı yapılmadı?”

Çünkü reformun amacı eski tarihlerle takvimsel eşitlik sağlamak değil, gelecekteki kaymayı durdurmaktı.

• Geçmişteki olaylar zaten Jülyen’e göre yaşandı.
• Gregoryen takvim 1582’den önce var olmadığı için,
  • eski tarihlerde Jülyen ve proleptik Gregoryen doğal olarak farklıdır.

Bu fark bir hata değil, proleptik Gregoryen’in geçmişe matematiksel olarak “sonradan uygulanması” yüzündendir.

Kısa Özet

Soru	Cevap
Reform hangi tarihi sabitliyordu?	21 Mart 325 (İznik Konsili Ekinoksu)
Bu tarihin Proleptik Gregoryen karşılığı?	23 Mart 325
Neden iki takvimde aynı değil?	Çünkü reform 1582 ekinoksunu düzeltmek içindi, 325 yılındaki takvimsel eşitliği sağlamak için değil.

EK 3: GROK

1. KONU: İSTANBUL’UN FETHİ

İstanbul’un fethi için kullanılan 29 Mayıs 1453 tarihi Jülyen takvimine göredir. 1453 yılında henüz Gregoryen takvimi uygulanmıyordu (Gregoryen takvim 1582’de yürürlüğe girdi). Bu nedenle hem Osmanlı hem de Bizans kaynaklarında fetih tarihi Jülyen takvimine göre 29 Mayıs 1453 olarak geçer.

Bu tarihin Hicrî takvim karşılığı 29 Muharrem 857’dir (bazı kaynaklarda 27-30 Muharrem arası küçük farklar gösterir, en yaygın kabul edilen 29 Muharrem’dir).

29 Mayıs 1453 Jülyen takviminde Salı gününe denk gelmektedir. Hem çağdaş Bizans kaynakları (Doukas, Kritovoulos, Sphrantzes) hem de Osmanlı kronikleri (Tursun Bey, Aşıkpaşazade) bu günün Salı olduğunu açıkça belirtir. Fatih’in şehre girişi de Salı günü gerçekleşmiştir.

Tarih esas olarak hem Osmanlı hem Bizans kaynaklarında aynıdır. En kesin çağdaş kaynaklar Bizans tarafındaki Doukas ve Kritovoulos ile Osmanlı tarafındaki Tursun Bey’dir; hepsi aynı Jülyen tarihini verir.

2. KONU: JÜLYEN VE GREGORYEN TAKVİMLERİ

Jülyen takvimi, Julius Caesar tarafından MÖ 45’te başlatılmış ve ortalama yıl uzunluğunu 365,25 gün kabul ederek her 4 yılda bir artık yıl (29 Şubat) ekleyen sistemdir. Ancak gerçek tropik yıl 365,2422 gün olduğu için Jülyen takvimi her 128 yılda yaklaşık 1 gün ileri giderdi.

Gregoryen takvimi, 1582’de Papa XIII. Gregorius tarafından düzeltilmiş versiyondur. Artık yıl kuralı değiştirildi: 100’e bölünebilen yıllar artık yıl sayılmaz, ancak 400’e bölünebilenler yine artık yıldır (örneğin 1700, 1800, 1900 artık yıl değilken 2000 artık yıldır). Ayrıca 1582’de takvim 10 gün ileri alındı (5 Ekim’in ertesi günü 15 Ekim ilan edildi). Bu sayede Gregoryen takvim yılda sadece 26 saniye hata yapar, yani yaklaşık 3300 yılda 1 gün kayar.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar), Gregoryen kurallarının geçmişe doğru hiçbir kesinti olmadan uygulanması anlamına gelir. Yani 1582’den önceki tarihleri de Gregoryen artık yıl kurallarına göre hesaplarız. Bu sistem tarihçiler ve astronomlar tarafından eski tarihleri bugünkü takvimle tutarlı şekilde ifade etmek için kullanılır.

Aşağıda istediğin tarihlerin Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen karşılıkları ile haftanın günleri verilmiştir (hesaplamalar astronomik standartlara göredir):

• MÖ 1 Ocak 4713 (Jülyen) → Geriye Dönük Gregoryen: 24 Kasım MÖ 4714 → Pazartesi (Bu tarih, Julian Day Number sisteminin başlangıcıdır, JDN 0 öğlen başlar)
• MÖ 1 Ocak 45 (Jülyen) → Geriye Dönük Gregoryen: 2 Ocak MÖ 45 → Pazartesi (Jülyen takviminin ilk günü olarak kabul edilir)
• MS 1 Ocak 1 (Jülyen) → Geriye Dönük Gregoryen: 3 Ocak MS 1 → Cumartesi (Bazı geleneklerde “Anno Domini” başlangıcı)
• MS 21 Mart 325 (Jülyen) → Geriye Dönük Gregoryen: 24 Mart 325 → Pazartesi (I. İznik Konsili’nin açılış tarihi)
• MS 29 Mayıs 1453 (Jülyen) → Geriye Dönük Gregoryen: 7 Haziran 1453 → Perşembe (Yani fetih aslında bugünkü takvimle 7 Haziran 1453 Perşembe günü gerçekleşmiştir)
• MS 4 Ekim 1582 (Jülyen) → Ertesi gün doğrudan 15 Ekim 1582 Gregoryen oldu → Perşembe → Cuma (Gregoryen reformunun başladığı gün; 5-14 Ekim 1582 hiç yaşanmadı)

Julian Day Number (JDN), astronomide kullanılan kesintisiz bir gün sayma sistemidir. JDN 0, Geriye Dönük Gregoryen takvimine göre MÖ 4713 yılının 1 Ocak günü öğlen (UTC) ile başlar. Sadece tam gün sayısıdır (kesirli kısım öğlen sonrası için kullanılır).

26 Kasım 2025 Gregoryen tarihinin Julian Day Number’ı JDN 2461027’dir. (Hesaplama: JD 2461027.5 öğlen başlar, tam gün JDN 2461027’dir.)

Umarım bu paragraf şeklinde açıklamalar istediğin gibi olmuştur!

YENİ İSTEM İÇİN GROK YANITI

Doğru Cevap: c) MS 21 Mart 325

Açıklama: XIII. Gregorius’un 1582’de yaptığı Gregoryen Takvim Reformu’nun tek ve temel amacı, İlkbahar ekinoksunun (bahar noktası) 21 Mart tarihinde sabit kalmasını sağlamaktı. Bu tarih, I. Konsil’in (Nicaea/İznik Konsili, MS 325) Paskalya hesabı için referans olarak kabul ettiği ekinoks tarihiydi.

• Jülyen takviminde artık yıl kuralı fazla basit olduğu için (her 4 yılda bir artık yıl), takvim gerçek güneş yılından yavaş yavaş kayıyordu.
• 1582’de gerçek bahar ekinoksu artık 11 Mart civarına düşmüştü.
• Reformla hem 10 gün atlandı (4 Ekim 1582 Perşembe’yi 15 Ekim 1582 Cuma izledi), hem de artık yıl kuralı düzeltildi.
• Amaç: MS 325’te konsilin kabul ettiği 21 Mart ekinoks tarihini yeniden ve kalıcı olarak 21 Mart’a sabitlemek.

Yani reformun sabitlemek istediği tarih 21 Mart 325 (Nicaea Konsili tarihi ve o tarihteki ekinoks).

Diğer şıkları eleyelim:

• a) MÖ 1 Ocak 45 → Jülyen takvimin başlangıcıdır, reformla ilgisi yok.
• b) MS 1 Ocak 1 → Hıristiyan takviminin (Anno Domini) başlangıcıdır, ama reformun hedefi değildir.

Sorulan tarihin Geriye Dönük (Proleptic) Gregoryen Takvimindeki karşılığı

21 Mart 325 (Jülyen) = 18 Mart 325 (Geriye Dönük/Proleptic Gregoryen)

(Nicaea Konsili döneminde Jülyen takvimi kullanılıyordu. Geriye dönük Gregoryen hesaba göre aradaki fark o tarihte yaklaşık 3 gündü.)

YENİ Soruya Yanıt:

“Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, bu durumda o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı kalması gerekmez miydi?”

Hayır, gerekmiyordu ve aynı kalması da beklenmiyordu.

Sebep:

• Gregoryen reform, gelecekteki ekinoksun 21 Mart’ta kalmasını istiyordu.
• Geçmişteki (325 yılındaki) gerçek ekinoks tarihi zaten Jülyen takviminde 21 Mart olarak kabul edilmişti (konsil öyle karar vermişti).
• Ama 1280 yılda Jülyen takvimi yaklaşık 10 gün kaymıştı. Gregoryen sistem bu kaymayı hem düzeltti hem de gelecekte kaymayı önledi.
• Geriye dönük (proleptic) Gregoryen takvim sadece matematiksel bir uzatmadır. 1582 reformu geçmişi yeniden yazmak amacıyla yapılmadı; sadece 21 Mart’ın gelecekte de ekinoks günü olarak kalmasını sağlamak amacıyla yapıldı.
• Yani 325’te Jülyen 21 Mart iken, geriye dönük Gregoryen’de 18 Mart olması tamamen normaldir ve reformun amacına aykırı değildir.

Özetle:

• Sabitlenmek istenen: 21 Mart (ekinoks günü)
• Referans yıl: 325 (Nicaea Konsili)
• O tarihteki gerçek (Jülyen) tarih: 21 Mart 325
• Geriye dönük Gregoryen karşılık: 18 Mart 325
• Fark olması reformun başarısızlığı değil, tam tersine Jülyen takviminin geçmişte birikmiş hatasını gösterir ve Gregoryen sistemin bu hatayı düzelttiğini kanıtlar.

EK 4: CLAUDE

İstanbul’un Fethi ve Takvim Sistemleri Üzerine Kapsamlı Bir İnceleme

KONU 1: İSTANBUL’UN FETHİ (29 MAYIS 1453)

Fetih Tarihi Hangi Takvim Sistemine Göredir?

İstanbul’un fethi tarihi olan 29 Mayıs 1453, Jülyen takvimine göredir. Bu tarih, Osmanlı kaynakları tarafından kaydedildiğinden ve dönemin Müslüman dünyasında Gregoryen takvimi henüz resmi olarak kullanılmadığından, Jülyen sistemiyle ifade edilmiştir. Gregoryen takvimi ancak 1582 yılında Papa XIII. Gregorius tarafından resmi olarak ilan edilmiştir. Dolayısıyla batılı kaynaklar tarafından yapılan tarih dönüşümleri söz konusu olsa da, asıl tarihi kaynak Jülyen takvimindedir.

Fetih Tarihi Hicri Takvim Karşılığı

İstanbul’un fethi tarihi Hicri takvime göre 27 Recep 857 veya 21 Muharrem 858 olarak kaydedilmiştir. Osmanlı kaynakları tarafından verilen bilgilere göre fetih, Pazartesi günü ve 27 Recep 857 tarihinde gerçekleşmiştir. Hicri takvim Müslüman dünyasında resmi takvim sistemi olduğundan, bu tarih İslam tarihi açısından daha tutarlı ve güvenilir bir kaynaktır. Hicri ve Gregoryen takvim arasında hesaplama yapılırken, 857 Hicri yılı Miladi 1453-1454 yıllarına karşılık gelmektedir.

Fetih Tarihi Haftanın Hangi Gününe Denk Gelmektedir?

29 Mayıs 1453 tarihi (Jülyen takvimi) Pazartesi gününe denk gelmektedir. Osmanlı kaynaklarında da “Pazartesi günü fetih gerçekleşti” şeklinde kayıtlar bulunmaktadır. Gregoryen takvimi cinsinden hesaplama yapılırsa (geriye dönük), aynı gün 8 Haziran 1453’e karşılık gelir ve yine Pazartesi günü olarak kalır. Haftanın günü hesaplanırken kullanılan algoritmalar her iki takvim sisteminde de aynı sonucu verir, çünkü haftanın günleri kesintisiz devam etmektedir.

Fetih Tarihinin Kaynakları: Osmanlı ve Bizans Kaynaklarının Karşılaştırması

İstanbul’un fethi hakkında en kapsamlı ve güvenilir bilgiler Osmanlı kaynakları tarafından sağlanmıştır. Osmanlı kaynakları arasında Kritovolos’un Yunan orijinalinden tercüme edilen, Tursun Bey’in Tarihi, Şükrullah’ın Behcetü’t-Tevârîh’i, İdris Bitlisî’nin Heşt Behişt’i (Sekiz Cennet) ve Mustafa Ali’nin Künhü’l-Ahbâr’ı sayılabilir. Bu kaynaklar fethin tarihini 27 Recep 857 Hicri (29 Mayıs 1453 Jülyen) olarak tutarlı bir şekilde kaydettmiştir.

Bizans kaynakları ise sınırlı ve çoğunlukla şehrin düşüşünden sonra yazılmıştır. Bizans’ın son dönem tarihçileri olan Doukas, Choniates ve Laonikos Chalkokondyles gibi yazarlar fethin tarihinden bahsetmişler ancak bazı tutarsızlıklar mevcuttur. Özellikle, batı dillerindeki bazı Bizans kaynakları fetih tarihini 22 Mayıs 1453 veya başka tarihler olarak kaydettmiştir. Ancak Osmanlı kaynakları ile Bizans kaynakları karşılaştırıldığında, 29 Mayıs 1453 tarihi en yaygın olarak kabul görmektedir. Bizans kaynakları, İstanbul’un fethi hakkında daha çok duygusal ve anlatımsal bir yaklaşım benimsemiştir; Osmanlı kaynakları ise daha sistematik ve tarih-metin tabanlı bilgiler sunmuştur.

KONU 2: JÜLYEN VE GREGORYEN TAKVİMLERİ

Jülyen Takvimi

Jülyen takvimi, İmparator Julius Caesar tarafından Mısır’daki astronom Sosigenes’in tavsiyesiyle milattan önce 45 yılında oluşturulmuştur. Bu takvim sistemi, bir yılın yaklaşık olarak 365,25 gün olduğu prensibine dayanır. Jülyen takviminde, her dört yılda bir artık yıl (leap year) uygulanır; yani 366 gün süren yıllar vardır. Bu şekilde takvim, güneş yılına (tropical year) daha yakın hale getirilmiş olur. Jülyen takviminde aylar ve gün sayıları günümüzde kullandığımız sisteme benzerdir: Ocak 31, Şubat 28 veya 29, Mart 31 gün gibi. Ancak tarihsel bir sorun ortaya çıkmıştır: Jülyen takviminde yapılan hesaplama, gerçek güneş yılından (365,2425 gün) biraz daha uzundur. Bu fark, her 128 yılda bir gün kadar birikir. On altı yüzyıl boyunca bu fark birkaç gün olmuştur; bu sebeple bahar ekinoksu (21 Mart) zamanla mayıs ayına doğru kaymıştır. Kilise takvimleri için yapılan Paskalya hesaplamaları hatalı hale gelmiştir.

Gregoryen Takvimi

Gregoryen takvimi, Papa XIII. Gregorius tarafından 1582 yılında iyileştirme amacıyla oluşturulmuştur. Gregoryen takviminin temel amacı, Jülyen takviminin meydana getirdiği sapmaları düzeltmektir. Gregoryen sisteminde, her dört yılda bir artık yıl uygulanır; ancak yüzyılbaşı yılları (1700, 1800, 1900 gibi) özel kurallarla belirlenmiştir. Yüzyılbaşı yılı ancak 400’e kalansız bölünüyorsa artık yıl olarak kabul edilir. Örneğin, 1600 ve 2000 artık yıllardır; fakat 1700, 1800 ve 1900 artık yıllar değildir. Bu kural sayesinde Gregoryen takvimi, gerçek güneş yılına (365,2425 gün) çok daha yakın bir şekilde uyum sağlar. Hata oranı 3000 yılda yaklaşık bir gün civarındadır. Gregoryen takvimi ilk olarak Papalık bölgelerinde kabul edilmiş, daha sonra Katolik ülkelere, sonrasında diğer Avrupa ülkelerine ve nihayet tüm dünyaya yayılmıştır. Bugün dünyada kullanılan resmi takvim Gregoryen sistemidir.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar)

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar), Gregoryen takvimi kurallarının, bu takvim sisteminin tarihsel olarak uygulanmaya başlamadığı dönemler de dahil olmak üzere, geçmişe doğru matematiksel olarak uzatılmasından oluşur. Yani, Gregoryen takviminin 1582’de resmen uygulanması başlasa da, bu sistem teorik olarak milatta önce olan tarihler de dâhil olmak üzere geri doğru uygulanır. Bu yöntem özellikle bilim ve tarih gibi disiplinlerde, eski tarihleri modern takvim sistemine çevirmek amacıyla kullanılır. Örneğin, Jülyen takviminde kaydedilen bir tarih, Geriye Dönük Gregoryen Takvimi kullanılarak çevrilebilir. Böylece, tarihsel olarak farklı takvim sistemleri içinde kaydedilen olaylar, ortak bir referans sisteme (Gregoryen) dönüştürülebilir ve karşılaştırılabilir hale gelir.

Tarihsel Tarihler ve Gregoryen Karşılıkları

Milattan Önce 1 Ocak 4713 (MÖ 4713): Jülyen takviminde bu tarih Cuma gününe denk gelir. Geriye Dönük Gregoryen Takviminde ise aynı tarih Pazartesi gününe karşılık gelir. Bu tarih astronomik hesaplamalar için önemli bir başlangıç noktasıdır ve Jülyen Gün Numarası (JDN) sisteminin sıfır noktası olarak kabul edilmiştir. Aralarındaki fark 4 gündür. Bu gün farkı, Jülyen ve Gregoryen takvim sistemlerinin sapmasından kaynaklanır. Erken tarihlere gittikçe bu fark artar.

Milattan Önce 1 Ocak 45 (MÖ 45): Bu yıl Jülyen takviminin resmi olarak uygulanmaya başladığı yıldır. Jülyen takviminde bu tarih Cumartesi gününe denk gelir. Geriye Dönük Gregoryen Takviminde ise Pazartesi gününe karşılık gelir. Aralarındaki fark 2 gündür. Bu tarih Jülyen takvimi reformunun başlangıcını işaret eder, ancak astronomik açıdan İskenderiyeli Sosigenes’in hesaplamalarıyla ilişkilidir.

Milattan Sonra 1 Ocak 1 (MS 1 Ocak 1): Jülyen takviminde bu tarih Pazartesi gününe denk gelir. Geriye Dönük Gregoryen Takviminde ise Cumartesi gününe karşılık gelir. Aralarındaki fark 2 gündür. Bu tarih, Hristiyan takvim sisteminin başlangıç noktası (epoch) olarak kabul edilir.

Milattan Sonra 21 Mart 325 (MS 21 Mart 325): Bu tarih I. Nicaea Konsili’nin tarihi olarak önemlidir ve Paskalya hesaplaması hakkında kararlar alınmıştır. Jülyen takviminde bu tarih Çarşamba gününe denk gelir. Geriye Dönük Gregoryen Takviminde ise Pazartesi gününe karşılık gelir. Aralarındaki fark 2 gündür. Konsil, bahar ekinoksunu (21 Mart) Paskalya hesaplamasının temelini almıştır; ancak zamanla bu tarih Jülyen takviminde kaymıştır.

Milattan Sonra 29 Mayıs 1453 (MS 29 Mayıs 1453): Belirtildiği gibi, İstanbul’un fethi tarihi olan bu gün Jülyen takviminde Pazartesi gününe denk gelir. Geriye Dönük Gregoryen Takviminde ise 8 Haziran 1453 Cumartesi‘ne karşılık gelir. Aralarındaki fark 10 gündür. Bu fark, 1453 yılına gelindiğinde Jülyen ve Gregoryen takvim sistemleri arasında meydana gelen sapmanın boyutunu gösterir. 1582’de takvim reformu yapılmamış olsaydı, bu fark zamanla daha da artacaktı.

Milattan Sonra 4 Ekim 1582 (MS 4 Ekim 1582): Bu tarih, Papa XIII. Gregorius tarafından yapılan takvim reformunun son Jülyen tarihi olarak bilinir. Jülyen takviminde bu tarih Çarşamba gününe denk gelir. Gregoryen takviminde ise 15 Ekim 1582 Cuma günü başlamış, araya 11 gün (5-14 Ekim) silinmiştir. Bu tarih, Jülyen ve Gregoryen takvim sistemlerinin ayrıldığı son noktadır.

Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN)

Jülyen Gün Numarası (JDN), astronomik ve hesaplama amaçları için kullanılan, tarihten bağımsız bir gün sayma sistemidir. Bu sistem, milattan önce 4713 Ocak 1 Pazartesi gününü sıfır noktası (epoch) olarak kabul eder ve her gün için ardışık bir sayı atar. JDN sistemi, farklı takvim sistemlerindeki tarihler arasında doğru hesaplamalar yapılmasını sağlar. Örneğin, Jülyen takvimindeki bir tarih ile Gregoryen takvimindeki bir tarih arasındaki gün farkını hesaplamak gerekiyorsa, her iki tarih için JDN hesaplanır ve farkları alınır. Bu sistem özellikle astronomik gözlemler, uydu hesaplamaları ve bilimsel araştırmalarda yaygın olarak kullanılır.

JDN hesaplamak için kullanılan formüller, ay, gün ve yıl bilgisini kullanır. Gregoryen takviminde bir tarih için JDN hesaplanırken özel düzeltme katsayıları uygulanır. 26 Kasım 2025 tarihi için Jülyen Gün Numarası‘nı hesaplayalım: Gregoryen takviminde 26 Kasım 2025 tarihi, JDN açısından 2460640 veya 2460641 civarında bir sayıya karşılık gelir. Kesin hesaplama için Meeus algoritması gibi bilimsel formüller kullanılır. Formül şöyledir: Ay 1 ve 2 ise yıl 1 azaltılır ve ay 12 eklenir; a = (14-ay)/12; y = yıl + 4800 – a; m = ay + 12a – 3 olmak üzere; JDN = gün + (153m + 2)/5 + 365*y + y/4 – y/100 + y/400 – 32045. Bu formüle göre 26 Kasım 2025 tarihi için JDN sayısı 2461100 civarındadır (kesin değer yazılım aracılığıyla hesaplandığında doğrulanmalıdır). Bu sistem sayesinde, bilim insanları ve tarihçiler tarihleri ve aralarındaki ilişkileri evrensel bir sistem içinde değerlendirebilirler.

YENİ İSTEM İÇİN CLAUDE YANITI

Gregoryen Takvim Reformu’nun temel amacı, MS 21 Mart 325 tarihini sabit hale getirmekti. Doğru yanıt c) MS 21 Mart 325‘tir.

Bu tarih, İznik Konsili’nde (Council of Nicaea) kabul edilen Paskalya hesaplamasının referans noktası olarak belirlenmiştir. Jülyen Takvimi’nde meydana gelen sapma nedeniyle, Paskalya’nın hesaplanması giderek yanlışlaşmıştı. Gregoryen Reformu, bu referans tarihini düzeltmek ve Paskalya’nın her zaman MS 21 Mart’tan sonraki ilk dolunay sonrası Pazar günü olarak hesaplanmasını sağlamak için gerçekleştirilmiştir.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimindeki (Proleptic Gregorian Calendar) Karşılığı:

MS 21 Mart 325 Jülyen tarihi, Geriye Dönük Gregoryen Takviminde MS 18 Mart 325 olur. (O dönemde Gregoryen Takvimi henüz mevcut olmadığından, geriye dönük olarak uygulandığında 3 gün fark oluşur.)

Sorunuza Yanıt:

Evet, çok mantıklı bir gözlem! Eğer hedef MS 21 Mart 325’i sabitlemekse, teoride o tarih hem Jülyen hem de Geriye Dönük Gregoryen takvimlerinde aynı kalması gerekir. Fakat burada ayrım önemlidir:

• Jülyen 21 Mart 325 = tarihi olayın gerçek tarihi
• Gregoryen 21 Mart 325 = sadece geriye dönük hesaplama için kullanılan varsayımsal bir tarih

Reformun amacı, 1582’den itibaren ileri tarihler için koordinasyonu sağlamaktı, geçmiş tarihi yeniden yazma değildi. Tarihsel kaydınız Jülyen olarak kalır; 1582’den sonrası Gregoryen olarak devam eder. Bu nedenle çelişki yaşanmaz—iki takvim sistemi farklı dönemlerde kullanılan ve günümüzde kıyaslamak için geriye dönük olarak hesaplanan sistemlerdir.

EK 5: COPILOT

Çok güzel ve kapsamlı sorular sordun. Hepsini paragraflar halinde açıklayayım:

1. İstanbul’un Fethi (29 Mayıs 1453)

İstanbul’un fetih tarihi olarak kabul edilen 29 Mayıs 1453, Jülyen takvimine göredir. Çünkü Gregoryen takvimi Papa XIII. Gregorius tarafından ancak 1582’de kabul edilmiştir; dolayısıyla 1453’te Avrupa ve Bizans dünyasında kullanılan takvim Jülyen’dir. Gregoryen’e çevrildiğinde bu tarih 8 Haziran 1453 olur.

Bu tarihin Hicri takvim karşılığı ise 20 Jumada al-Awwal 857’dir. Osmanlı kaynaklarında fetih bu hicri tarihle kaydedilmiştir.

Haftanın günü açısından bakıldığında, 29 Mayıs 1453 Jülyen takviminde Salı gününe denk gelmektedir.

Kaynak meselesine gelince: Fetih tarihi hem Osmanlı kronikleri (örneğin Tursun Bey, Aşıkpaşazade) hem de Bizans tarihçileri (örneğin Dukas, Kritovoulos) tarafından kaydedilmiştir. Ancak “29 Mayıs” ifadesi Bizans’ın Jülyen takvimine dayalıdır; Osmanlılar ise hicri takvimle yazmıştır. Yani tarih iki tarafın kayıtlarının kesişiminden bugünkü şekliyle sabitlenmiştir.

2. Jülyen ve Gregoryen Takvimleri

Jülyen takvimi, MÖ 46’da Julius Caesar tarafından Roma’da düzenlenmiştir. Yılda 365 gün ve her 4 yılda bir artık gün (366 gün) içerir. Ancak gerçek güneş yılı 365 gün 5 saat 49 dakikadır; Jülyen takvimi ise 365 gün 6 saat kabul ettiği için her 128 yılda yaklaşık 1 gün hata birikir.

Gregoryen takvimi, Papa XIII. Gregorius tarafından 1582’de bu hatayı düzeltmek için kabul edilmiştir. Artık yıl kuralı daha karmaşıktır: 4’e bölünen yıllar artık yıldır, ancak 100’e bölünenler değildir; yalnızca 400’e bölünenler artık yıldır. Böylece güneş yılına çok daha yakın bir sistem elde edilmiştir.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar), Gregoryen takvimin 1582’den önceki tarihlere yapay olarak uygulanmış halidir. Yani tarihçiler veya astronomlar geçmiş olayları Gregoryen sistemle ifade etmek istediklerinde bu yöntemi kullanırlar.

3. Özel Tarihler ve Karşılıkları

• MÖ 1 Ocak 4713: Astronomların kullandığı Julian Day Number (JDN) sisteminin başlangıç noktasıdır. Bu tarih Jülyen takviminde Pazartesi gününe denk gelir.
• MÖ 1 Ocak 45: Jülyen takvimin fiilen yürürlüğe girdiği tarihtir. Çarşamba gününe denk gelir.
• MS 1 Ocak 1: Miladi yıl sayımının başlangıcıdır. Jülyen takviminde Cumartesi günüdür.
• MS 21 Mart 325: İznik Konsili’nin toplandığı tarih, Paskalya hesaplamaları açısından önemlidir. Pazar gününe denk gelir.
• MS 29 Mayıs 1453: İstanbul’un fethi. Salı günüdür.
• MS 4 Ekim 1582: Jülyen takvimin son günü; ertesi gün Gregoryen takvime geçilmiştir. Perşembe günüdür.

Bu tarihler hem takvim reformları hem de dini/astronomik hesaplamalar açısından dönüm noktalarıdır.

4. Julian Day Number (JDN)

Julian Day Number (JDN), astronomlar tarafından kullanılan sürekli gün sayısı sistemidir. Başlangıç noktası olarak MÖ 1 Ocak 4713 (Jülyen) alınır ve o günden itibaren günler ardışık numaralandırılır. Bu sistem tarih hesaplamalarında kolaylık sağlar çünkü takvim farklılıklarını ortadan kaldırır.

Senin sorduğun tarih olan Gregoryen 26 Kasım 2025, JDN sisteminde 2461342 numarasına karşılık gelir. Bu da astronomların hesaplamalarında tekil bir gün kimliği olarak kullanılır.

Özetle: İstanbul’un fethi Jülyen takvimine göre 29 Mayıs 1453 Salı günü, hicri 20 Cemaziyelevvel 857’de gerçekleşti. Gregoryen takvime çevrildiğinde 8 Haziran 1453 olur. Jülyen ve Gregoryen takvimler arasındaki fark, güneş yılına uyum hassasiyetinden kaynaklanır. Julian Day Number sistemi ise tüm bu farklılıkları aşmak için kullanılan evrensel gün sayımıdır.

İstersen sana bu tarihlerin Gregoryen karşılıklarını ve JDN numaralarını daha ayrıntılı hesaplayarak gösterebilirim. İlgini çeker mi?

Jülyen tarihleri ve geriye dönük Gregoryen karşılıkları

• Özellik: Astronomik Jülyen Gün Numarası (JDN) başlangıcı olarak seçilen tarih. Jülyen: MÖ 1 Ocak 4713 Geriye Dönük Gregoryen: MÖ 24 Kasım 4714 Haftanın günü: Pazartesi
• Özellik: Julius Caesar’ın takvim reformunun uygulamaya konduğu dönemin başlangıcı; Jülyen takvimin pratikte yürürlüğe girişi. Jülyen: MÖ 1 Ocak 45 Geriye Dönük Gregoryen: MÖ 30 Aralık 46 Haftanın günü: Çarşamba
• Özellik: “MS” yıl sayımının başlangıcı olarak kabul edilen tarih (Anno Domini sisteminin referansı). Jülyen: MS 1 Ocak 1 Geriye Dönük Gregoryen: MS 3 Ocak 1 Haftanın günü: Cumartesi (Jülyen), Pazartesi (Gregoryen)
• Özellik: İznik Konsili’nin Paskalya hesabı için ekinoksu “21 Mart” olarak sabitlemesiyle bilinen tarih (Jülyen takvimine göre). Jülyen: MS 21 Mart 325 Geriye Dönük Gregoryen: MS 20 Mart 325 (yaklaşık) Haftanın günü: Pazar (Jülyen)
• Özellik: İstanbul’un fethi. Jülyen: MS 29 Mayıs 1453 Geriye Dönük Gregoryen: MS 7 Haziran 1453 Haftanın günü: Salı (Jülyen), Perşembe (Gregoryen)
• Özellik: Gregoryen reforma geçişten hemen önceki son Jülyen günü (Roma’da ertesi gün 15 Ekim 1582’ye atlanmıştır). Jülyen: MS 4 Ekim 1582 Gregoryen (reform sonrası gerçek kullanım): MS 14 Ekim 1582 (geriye dönük karşılık) Haftanın günü: Perşembe (her iki ifadede)

Notlar:

• “Geriye Dönük Gregoryen” (proleptic Gregorian) karşılıklar, Gregoryen kurallarının 1582’den önceki tarihlere matematiksel olarak uygulanmasıdır; dönemin gerçek resmî kullanımı değildir.
• Erken dönemlerde (özellikle MÖ ve erken MS yüzyıllarında) artık yıl uygulamalarındaki tarihsel sapmalar nedeniyle bazı gün–hafta hesapları kaynaklara göre ufak farklılık gösterebilir; burada verilenler yaygın kabul gören astronomik dönüşümlerdir.
• 15. yüzyılda Jülyen–Gregoryen farkı 9 gündür; bu yüzden 29 Mayıs 1453 Jülyen tarihi, Gregoryen’e çevrildiğinde 7 Haziran 1453’e karşılık gelir.

YENİ İSTEM İÇİN COPILOT YANITI

Gregoryen Reformun Hedefi

Gregoryen Takvim Reformu 4 Ekim 1582 (Jülyen) tarihinde yapıldı. Reformun amacı, İlkbahar Ekinoksu’nun (bahar gündönümü) tarihini sabitlemekti. Bu ekinoks, İznik Konsili’nde (MS 325) 21 Mart olarak kabul edilmişti. Dolayısıyla doğru seçenek: c) MS 21 Mart 325

Geriye Dönük Gregoryen Karşılığı

Şimdi kritik noktaya gelelim:

• MS 21 Mart 325 (Jülyen) → Geriye Dönük Gregoryen karşılığı 20 Mart 325’tir. Çünkü 325 yılına gelindiğinde Jülyen takvimi, Gregoryen’e göre yaklaşık 1 gün ileriye kaymıştı.

Senin Sorduğun Mantıksal Çelişki

“Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, bu durumda, o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı kalması gerekmez miydi?”

Aslında hayır. Çünkü reformun amacı geçmişteki bir tarihi birebir eşitlemek değil, gelecekte ekinoksun kaymasını durdurmak idi.

• İznik Konsili’nde 21 Mart (Jülyen) ekinoks günüydü.
• 1582’ye gelindiğinde ekinoks Jülyen takviminde 11 Mart’a kaymıştı.
• Reform, takvimi 10 gün atlayarak ekinoksu yeniden 21 Mart (Gregoryen) civarına getirdi.

Yani Gregoryen reformu, “Jülyen’deki 21 Mart 325” tarihini referans noktası olarak aldı; ama bu tarihin Gregoryen karşılığı farklı olsa da önemli olan bahar ekinoksunun yeniden 21 Mart’a denk gelmesiydi.

Özet

• Reformun hedefi: MS 21 Mart 325 (İznik Konsili ekinoksu)
• Geriye Dönük Gregoryen karşılığı: 20 Mart 325
• Çelişki yok, çünkü amaç “tarih eşitlemek” değil, “ekinoksu sabitlemek”ti.

EK 6: PERPLEXITY

İstanbul’un fethi 29 Mayıs 1453 tarihi, o dönemde geçerli olan Jülyen Takvimi’ne göre verilmiştir. O gün Gregoryen Takvim henüz kullanılmamaktaydı; bu sistem 1582’de uygulanmaya başlanmıştır. Bu tarihin hicri karşılığı 25 Şevval 857’dir. 29 Mayıs 1453 tarihi, haftanın Pazartesi gününe denk gelmektedir. Bu bilgiler, hem Osmanlı hem de Bizans kaynaklarında yer almaktadır. Osmanlı kaynaklarında Fatih Sultan Mehmed’in fethi anlatılırken bu tarih kullanılırken, Bizanslı tarihçiler de aynı tarihi Jülyen Takvimi’ne göre kaydetmiştir.​​

Jülyen ve Gregoryen Takvimler

Jülyen Takvimi, MÖ 46’da Julius Sezar tarafından uygulamaya konulan ve bir yılı 365 gün 6 saat olarak hesaplayan bir takvimdir. Gregoryen Takvimi ise 1582’de Papa XIII. Gregoryus tarafından, Jülyen Takvimindeki sapmayı düzeltmek için çıkarılmıştır. Gregoryen Takviminde bir yıl 365 gün 5 saat 49 dakika olarak hesaplanır ve 400 yılda 3 gün fark oluşmasını engellemek için artık yıl uygulamasında bazı değişiklikler yapılmıştır.​

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi, Gregoryen sisteminin 1582 öncesine de uygulanmasıyla oluşturulan bir takvimdir. Bu sistem astronomik hesaplamalarda kullanılır. Örneğin, Jülyen Takvimindeki 29 Mayıs 1453 tarihi, Geriye Dönük Gregoryen Takviminde 8 Haziran 1453’e denk gelir. Bu tarihlerin haftanın günleri de farklılık gösterir. Jülyen Takvimindeki bazı önemli tarihlerin Gregoryen karşılıkları ve haftanın günü şu şekildedir: MÖ 1 Ocak 4713 (Jülyen) – MÖ 1 Ocak 4713 (Gregoryen): Pazartesi; MÖ 1 Ocak 45 (Jülyen) – MÖ 1 Ocak 45 (Gregoryen): Pazartesi; MS 1 Ocak 1 (Jülyen) – MS 1 Ocak 1 (Gregoryen): Pazartesi; MS 21 Mart 325 (Jülyen) – MS 23 Mart 325 (Gregoryen): Pazartesi; MS 29 Mayıs 1453 (Jülyen) – MS 8 Haziran 1453 (Gregoryen): Pazartesi; MS 4 Ekim 1582 (Jülyen) – MS 15 Ekim 1582 (Gregoryen): Cuma. Bu tarihler astronomik ve tarihsel araştırmalarda önemlidir.​

Jülyen Gün Numarası (JDN)

Jülyen Gün Numarası (JDN), astronomide kullanılan bir sistemdir ve İÖ 1 Ocak 4713 tarihinden itibaren geçen gün sayısını ifade eder. Gregoryen 26 Kasım 2025 tarihinin JDN numarası 2460974’tür. Bu sistem özellikle astronomik olayların tarihlemesinde ve çok uzun dönemli hesaplamalarda kullanılır.​

Bu bilgiler, tarih araştırmalarında kullanılan kaynaklar ve takvim dönüşüm araçlarına dayanmaktadır.

YENİ İSTEM İÇİN PERPLEXITY YANITI

Gregoryen Takvim Reformu, 4 Ekim 1582 tarihinde uygulanan bu değişiklik, özellikle “21 Mart 325” tarihindeki İlkbahar Ekinoksu’nun (spring equinox) tarihini sabit hale getirmek amacıyla gerçekleştirilmiştir. Bu tarih, Nice Dini Konseyi’nde (Council of Nicaea) Paskalya’nın hesaplanmasında referans alınan ekinoks günüdür.

Yanıt ve Tarih Karşılığı

Doğru cevap:
c) MS 21 Mart 325.​

Bu tarihin Geriye Dönük Gregoryen Takvimindeki karşılığı yine 21 Mart 325 Gregoryen tarihi olarak kabul edilir, çünkü Gregoryen Takvim Reformu, Nice Konseyi’ndeki ekinoks tarihini sabit tutmayı amaçlamıştır.

Tarih Uyumsuzluğu Sorusu

Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı olması gerekirdi. Ancak, Gregoryen Takvim Reformu, Nice Konseyi’ndeki ekinoks tarihini sabit tutmak için 1582’de 10 gün kaydırma yapmıştır. Bu, Nice Konseyi’ndeki tarihin hem Jülyen hem Gregoryen takvimde aynı gün olarak kalmasını sağlar; çünkü Gregoryen Takvim, Nice Konseyi’ndeki tarihi referans alır ve Jülyen Takvim’in hatalarını düzelterek bu tarihi sabit tutar.

EK 7: QWEN

Qwen3-Max

Elbette! Sorularınız oldukça detaylı ve tarihsel olarak derin konuları kapsıyor. Aşağıda, iki ana başlık altında sorularınızı sırayla ve açıklayıcı biçimde yanıtladım. Tüm bilgiler, tarih bilimi ve takvim sistemleri üzerine kabul görmüş kaynaklara dayanmaktadır.

1. KONU: İSTANBUL’UN FETHİ

İstanbul’un fetih tarihi olan 29 Mayıs 1453 hangi takvim sistemine göredir? Jülyen mi, Gregoryen mi?
29 Mayıs 1453 tarihi Jülyen takvimine göredir. Çünkü Gregoryen takvimi, Papa XIII. Gregorius tarafından 1582 yılında uygulamaya konmuştur. Dolayısıyla 1453 yılında ne Batı Avrupa ne de Osmanlı İmparatorluğu Gregoryen takvimini kullanıyordu. Osmanlılar kendi resmî takvim sistemleri olarak hicri takvim kullanırken, Hristiyan dünyası (ve dolayısıyla Bizans İmparatorluğu) Jülyen takvimini benimsemişti. Bu nedenle, İstanbul’un fethiyle ilgili tarihler, dönemin Hristiyan kaynaklarında Jülyen takvimiyle, Müslüman kaynaklarda ise hicri takvimiyle verilmiştir.

Bu tarihin hicri takvim karşılığı nedir?
29 Mayıs 1453 (Jülyen takvimi) tarihinin hicri karşılığı 20 Cemaziyelevvel 857 olarak hesaplanır. Ancak bazı kaynaklarda küçük sapmalar olabilir çünkü hicri takvim ayın hilalin görülmesine dayandığı için bölgesel farklılıklar ve gözlem hataları sebebiyle birkaç gün sapma yaşanabilmektedir. Yine de genel kabul 857 yılının ilkbahar ayına (Cemaziyelevvel) denk gelmesidir.

Bu tarih haftanın hangi gününe denk gelmektedir?
29 Mayıs 1453 tarihi Salı gününe denk gelmektedir. Bu, Jülyen takvimine göre yapılan astronomik ve takvim dönüştürme hesaplarıyla doğrulanmıştır.

Bu tarih hangi kaynaklardandır? Osmanlı mı, Bizans mı?
29 Mayıs 1453 tarihi, hem Osmanlı hem de Bizans (Hristiyan) kaynaklarında geçmektedir, ancak bu tarih Hristiyan/Bizans kaynaklarına aittir. Osmanlı kaynakları genellikle olayları hicri takvime göre kaydeder. Örneğin, Fatih Sultan Mehmet’in vakanüvisleri fetih günü için “857 yılı, Cemaziyelevvel ayı” ifadesini kullanırlar. Buna karşın, Bizanslı tarihçi Doukas, Leonardo di Tocco gibi Hristiyan yazarlar olayı Jülyen takvimine göre 29 Mayıs 1453 olarak belirtirler. Bu nedenle “29 Mayıs 1453” ifadesi, tarihsel literatürde genellikle Batılı ve Bizans kaynaklarından aktarılmıştır.

2. KONU: JÜLYEN VE GREGORYEN TAKVİMLERİ

Kısaca Jülyen ve Gregoryen takvimlerini anlatır mısın?
Jülyen takvimi, MÖ 45 yılında Jül Sezar tarafından Roma İmparatorluğu’nda uygulamaya konmuştur. Bu takvimde yıl 365,25 gün olarak kabul edilmiştir; yani her dört yılda bir 29 Şubat ilave edilerek artık yıl oluşturulmuştur. Ancak gerçek güneş yılı yaklaşık 365,2422 gün olduğu için Jülyen takvimi her 128 yılda yaklaşık 1 gün ileri kaçmaktaydı. Bu hata, özellikle kilise takvimlerindeki Paskalya tarihlemesini bozduğu için düzeltme ihtiyacı doğurdu.

Bu nedenle Gregoryen takvimi, 1582 yılında Papa XIII. Gregorius tarafından, astronomların (özellikle Aloysius Lilius ve Christopher Clavius) önerileriyle oluşturuldu. Gregoryen takvimde artık yıl kuralı değiştirildi: 100 ile bölünebilen yıllar artık yıl değildir (örneğin 1700, 1800, 1900), ancak 400 ile bölünebilenler artık yıldır (örneğin 1600, 2000). Bu düzeltmeyle takvim, güneş yılına çok daha yakın hale getirildi. Günümüzde neredeyse tüm dünya ülkeleri Gregoryen takvimini kullanmaktadır.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar) nedir?
Geriye Dönük Gregoryen Takvimi, Gregoryen kurallarının 1582’den önceki tarihler için de uygulanmasıyla elde edilen hayali bir takvim sistemidir. Tarihsel olarak o dönemde Gregoryen takvim mevcut olmadığı için bu sistem, özellikle astronomi ve tarih araştırmalarında karşılaştırmalı analizler yapmak amacıyla kullanılır. Örneğin, MS 1 yılının Gregoryen karşılığını hesaplamak istiyorsak, proleptik Gregoryen takviminden yararlanırız.

Jülyen takvimindeki bazı tarihlerin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılıkları nelerdir?
Aşağıda belirttiğiniz tarihlerin Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen karşılıklarını, özelliklerini ve haftanın günlerini açıklıyorum:

• MÖ 1 Ocak 4713: Bu tarih, Julian Day Number (JDN) sisteminin başlangıç günüdür (JDN = 0). Jülyen takviminde bir tarihtir ve aynı zamanda astronomik hesaplamalarda kullanılan “Julian Period”in başlangıcıdır. Bu tarih, Geriye Dönük Gregoryen takvimine göre MÖ 1 Ocak 4713 olarak aynı kalır, çünkü bu dönemden itibaren iki takvim arasındaki fark henüz oluşmamıştır. Haftanın günü: Pazartesi (astronomik kabullere göre).
• MÖ 1 Ocak 45: Jül Sezar’ın Jülyen takvimini uygulamaya koyduğu yıldır. Bu tarih Jülyen takvimindedir. Geriye Dönük Gregoryen’e göre MÖ 1 Ocak 45, yine aynı gün olarak alınır çünkü Gregoryen farkı henüz küçük. Haftanın günü: Pazar.
• MS 1 Ocak 1: İsa’nın doğumu kabul edilen yılın başlangıcı (gerçekte muhtemelen MS 4-6 civarında doğmuştur). Jülyen takvimine göredir. Geriye Dönük Gregoryen’de bu tarih MS 1 Ocak 3 olarak karşılık bulur çünkü o zamana kadar birikmiş yaklaşık 2 günlük fark vardır. Haftanın günü: Cumartesi (Jülyen), Pazartesi (Geriye Dönük Gregoryen).
• MS 21 Mart 325: İznik Konsili’nin toplandığı tarihtir; bu konsilde Paskalya’nın nasıl hesaplanacağı kararlaştırıldı. O dönemde kullanılan takvim Jülyen takvimidir. Geriye Dönük Gregoryen takvimine göre bu tarih yaklaşık 23 Mart 325 olur. Haftanın günü: Pazar (Jülyen).
• MS 29 Mayıs 1453: İstanbul’un fethi tarihi. Jülyen takvimindedir. Geriye Dönük Gregoryen takvimine göre bu tarih 7 Haziran 1453 olur. Çünkü 1453 yılına kadar Jülyen takvimiyle Gregoryen takvimi arasında yaklaşık 9 günlük bir fark birikmiştir. Haftanın günü: Salı (her iki sistemde de aynı gün, çünkü fark sadece tarih kaydırması ile ilgilidir; hafta döngüsü değişmez).
• MS 4 Ekim 1582: Jülyen takviminin son günüdür. Ertesi gün, Papa XIII. Gregorius’un emriyle 15 Ekim 1582 olarak ilan edildi; yani 5 Ekim ile 14 Ekim 1582 arasında 10 gün atlandı. Bu tarih, Gregoryen takviminin resmen başladığı gündür. Haftanın günü: Perşembe (Jülyen), Cuma (Gregoryen).

Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN) nedir? Bu sisteme göre Gregoryen 26 Kasım 2025 tarihinin JDN numarası kaçtır?
Jülyen Gün Numarası (JDN), astronomi ve kronolojide kullanılan, sürekli bir gün sayma sistemidir. MÖ 1 Ocak 4713 (Jülyen takvimi, öğlen) itibarıyla başlayan bu sistemde, her gün ardışık bir tam sayı ile ifade edilir. Bu sistem, farklı takvim sistemlerini karşılaştırmanın ve tarihler arası farkları hesaplamanın en güvenilir yoludur. JDN, zaman dilimlerinden bağımsızdır ve UTC’ye göre öğlen 12:00’da başlar.

Gregoryen takvimine göre 26 Kasım 2025 tarihinin JDN numarası 2460994’tür. Bu değer, uluslararası astronomi standartlarına (örneğin US Naval Observatory algoritmaları veya Jean Meeus’un astronomik formülleri) göre doğrulanabilir. Bu tarih, sizin belirttiğiniz “şu anki gerçek tarih” olduğundan, JDN hesaplaması güncel ve kesin sonuç verir.

Umarım bu açıklamalar sorularınızın tamamını net ve anlaşılır şekilde cevaplamıştır. Başka bir detay ya da ek açıklama isterseniz memnuniyetle yardımcı olurum.

YENİ SORU İÇİN QWEN YANITI

4 Ekim 1582 (Jülyen takvimi) tarihinde Papa XIII. Gregorius tarafından yürütülen Gregoryen Takvim Reformu, öncelikle İznik Konsili’nin (MS 325) belirlediği İlkbahar Ekinoksu (yani 21 Mart) tarihini sabitlemek amacıyla yapıldı.

Doğru yanıt:

c) MS 21 Mart 325

Bu tarihin Geriye Dönük Gregoryen Takvimindeki karşılığı:

• Jülyen takvimine göre 21 Mart 325 tarihi,
• Geriye dönük olarak Gregoryen takvime uygulandığında 18 Mart 325 olur.

Neden?
Jülyen takvimi, yılın gerçek uzunluğundan (güneş yılının ~365.2422 günü) biraz daha uzun olduğundan (~365.25 gün), zamanla mevsimlerle uyumsuzlaşıyordu. MS 325 ile 1582 arasında bu sapma yaklaşık 10 gün kadar birikmişti. Bu nedenle, Gregoryen reformu 1582’de 4 Ekim’den sonra 15 Ekim’i izleyerek bu farkı kapattı. Aynı düzeltme, geçmişe dönük olarak da uygulanırsa, MS 325’teki 21 Mart Jülyen, Gregoryen takvimde 18 Mart 325 olarak görülür.

Ek sorunuz:

“Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, bu durumda, o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı kalması gerekmez miydi?”

Hayır, gerekmez. Çünkü reformun hedefi, astronomik gerçekliği (özellikle İlkbahar Ekinoksu’nun 21 Mart civarında olmasını) sabitlemektir, takvim tarihlerini sabitlemek değil.

• MS 325’te Jülyen takvimi ile 21 Mart, astronomik olarak gerçekten İlkbahar Ekinoksuydu.
• Ancak 1582’ye kadar Jülyen takvimindeki küçük hata birikerek, ekinoks 11 Mart civarına kaymıştı.
• Gregoryen reformu, ekinoksun tekrar 21 Mart civarında olmasını sağlamak için yapıldı.
• Bu yüzden, astronomik hedef aynı kalmakla birlikte, takvim tarihleri arasında kayma olur. MS 325’te Jülyen takviminde 21 Mart, Gregoryen takvimde 18 Mart olarak geriye dönük hesaplanır — çünkü Gregoryen takvimi daha doğru bir güneş yılı modeli kullanır.

Dolayısıyla “tarihi sabitlemek” demek, takvim etiketini değil, astronomik olayı sabitlemek demektir. Bu yüzden Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı olmaması normal ve beklenendir.

Özet:

• Doğru seçenek: c) MS 21 Mart 325
• Geriye Dönük Gregoryen karşılığı: 18 Mart 325
• Aynı olmaması normaldir, çünkü hedef astronomik olayı (ekinoks) sabitlemektir, değil tarih etiketini.

EK 8: KIMI

Size İstanbul’un fethi ve takvim sistemleri hakkındaki sorularınızı detaylı şekilde cevaplayayım:

1. İSTANBUL’UN FETHİ TARİHİ

Takvim Sistemi: 29 Mayıs 1453 tarihi Jülyen takvimine göredir. 1582’ye kadar Hıristiyan dünyası ve Avrupa genelinde Jülyen takvimi kullanılıyordu. Gregoryen takvimi, 1582’de Papa XIII. Gregorius tarafından resmen ilan edildiği için 1453’te henüz uygulanmıyordu.

Hicri Takvim Karşılığı: Bu tarihin hicri karşılığı Rebiülevvel 857 veya Rebiülahir 857 (857 yılı) şeklindedir. Fetih esnasında Osmanlılar hicri takvimi kullandığından, tarih bu şekilde kaydedilmiştir. Kuşatma 6 Nisan 1453’te (Jülyen) başladıktan 53 gün sonra 29 Mayıs’ta sona erdi.

Haftanın Günü: 29 Mayıs 1453, Jülyen takvimine göre Salı gününe denk gelmektedir. Bu, hem Osmanlı hem de Bizans kaynaklarında belirtilen bir detaydır.

Kaynak: Tarih, hem Osmanlı hem de Bizans kaynaklarından gelmektedir. Düşüşü anlatan en önemli Bizans kaynağı, son imparatorun danışmanı GİORGİOS SFRANTZES’in kroniğidir. Osmanlı kaynakları arasında ise Tursun Bey ve Aşikpaşazade gibi çağdaş tarihçilerin eserleri bulunur. Her iki tarafın da tutarlı şekilde 29 Mayıs 1453 tarihini kullandığı görülür.

2. JÜLYEN VE GREGORYEN TAKVİMLERİ

Jülyen Takvimi: Roma İmparatoru Jül Sezar tarafından MÖ 45’te ilan edilen takvim sistemidir. Yıl uzunluğunu 365.25 gün olarak kabul eder ve her dört yılda bir artık gün ekler. Bu sistem yılları 365 veya 366 gün (artık yıl) olarak hesaplar.

Gregoryen Takvimi: Mevcuttaki takvimimizdir. 1582’de Papa XIII. Gregorius tarafından düzenlenmiştir. Yıl uzunluğunu 365.2425 gün olarak hesaplar ve daha karmaşık artık yıl kuralları uygular: 4 ile bölünebilen yıllar artık yıldır, ancak 100 ile bölünenler değildir, 400 ile bölünenler ise yine artık yıldır.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi: Gregoryen takvimini 1582’den önceki tarihlere uyarlayan sistemdir. 1582’den önceki tarihleri Gregoryen kuralına göre hesaplamak için kullanılır. Bu, tarihçiler ve astronomlar için standart bir uygulamadır çünkü Gregoryen takvimi doğrudan Jülyen takviminden geliştirildiği için geriye doğru ekstrapole edilebilir.

3. BELİRTİLEN TARİHLERİN KARŞILIKLARI

MÖ 1 Ocak 4713: Jülyen gün numarası sisteminin başlangıç noktasıdır (JDN = 0). Geriye dönük Gregoryen’e göre Pazartesi‘dir. Bu tarih astronomik hesaplamalar için referans noktasıdır.

MÖ 1 Ocak 45: Jül Sezar’ın takvim reformunun başladığı yıldır. Gregoryen takvimine göre Çarşamba günüdür. Bu yıl Sezar’ın ölümünden önceki son yıldır.

MS 1 Ocak 1: Miladi takvimin başlangıcı kabul edilen (idari) tarih. Gregoryen’e göre Pazartesi günüdür ve Doğuş tarihinin yaklaşık hesaplanması için kullanılır.

MS 21 Mart 325: İznik Konsili’nin toplandığı tarihtir. İsa’nın çarmıha gerilişinin tarihi olarak kabul edilir. Gregoryen takvimine göre Pazar günüdür ve Hıristiyan dünyası için sembolik öneme sahiptir.

MS 29 Mayıs 1453: İstanbul’un fethi tarihi. Jülyen takviminde Salı günüdür. Gregoryen geriye dönüğ hesaplamalara göre de Salı (2 Haziran 1453) olur.

MS 4 Ekim 1582: Gregoryen takviminin resmen başladığı tarihtir. Perşembe akşamı yatıp cuma sabahına 15 Ekim 1582 olarak uyanıldı ve 10 gün kayboldu. Hazırlık için kullanılmıştır ve tarihin ortasında 10 günlük boşluk yaratır.

4. JÜLYEN GÜN NUMARASI (JDN)

Jülyen Gün Numarası (JDN), astronomik hesaplamalar için kullanılan kesintisiz gün sayısı sistemidir. MÖ 1 Ocak 4713’e (Jülyen takvimine göre) saat 12:00’de başlayarak her günü ardışık bir tam sayı ile numaralar.

Bu sistem, tarihler arasındaki farkı kolayca hesaplamak ve astronomik olayları tarihlendirmek için kullanılır.

Gregoryen 26 Kasım 2025 için JDN: 2460621

İşte detaylı hesaplama:

• Yıl: 2025
• Ay: 11 (Kasım)
• Gün: 26

JDN formülü:

Copy

a = (14 – ay) / 12

y = yıl + 4800 – a

m = ay + 12a – 3

JDN = gün + (153m + 2)/5 + 365y + y/4 – y/100 + y/400 – 32045

Bu formüle göre 26 Kasım 2025 için JDN: 2.460.621 olarak hesaplanır. Bu, MÖ 1 Ocak 4713’ten beri geçen toplam gün sayısıdır.

YENİ İSTEM İÇİN KIMI YANITI

Cevap: c) MS 21 Mart 325

Gregoryen Takvim Reformu, 4 Ekim 1582’de on gün atlanarak (4 Ekim’in ardından 15 Ekim’e geçilerek) İlkbahar Ekinoksunun takvimdeki yerini, MS 325 yılındaki 1. İznik Konsili zamanındaki konumuna geri getirmek için yapılmıştır.

1. İznik Konsili (325) Paskalya tarihini hesaplamak için ilkbahar ekinoksunun takvimde 21 Mart olarak kabul edilmesine karar vermişti. Ancak Jülyen takviminin yılları 365,25 gün olarak hesaplaması (gerçek yıldan 11 dakika 14 saniye uzun), 1257 yılda yaklaşık 10 günlük bir kaymaya yol açmıştı. 1582’de ekinoks artık 21 Mart’ta değil, 11 Mart’ta gerçekleşiyordu. Gregoryen reformu, işte bu 10 günlük farkı giderek ekinoksu tekrar 21 Mart’a yerleştirmeyi hedefledi.

Verdiğiniz yanıttaki tarihin Geriye Dönük Gregoryen Takvimindeki karşılığı:

21 Mart 325 (Jülyen) = 20 Mart 325 (Geriye Dönük Gregoryen)

Neden farklı? İki takvim sistemi arasındaki fark yıllara göre değişir. 325 yılına kadar Jülyen takvimi yaklaşık 1 gün kadar öne geçmişti. Bu nedenle, Gregoryen kurallarını geriye doğru uyguladığımızda, 21 Mart 325 (Jülyen) yerine 20 Mart 325 (Geriye Dönük Gregoryen) elde ederiz.

Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, bu durumda, o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı kalması gerekmez miydi?

Hayır, aynı kalması gerekmezdi ve aslında aynı da değildi. Gregoryen reformunun amacı, Jülyen takviminin hatalarını kopyalamak değil, astronomik gerçekliği doğru şekilde yansıtan daha hassas bir sistem kurmak idi.

1. Temel farklılık: Jülyen takviminin 365,25 günlük yılı zaten hatalıydı. 325 yılında bile gerçek yıldan 11 dakika uzundu. Gregoryen takvimiyse yılı 365,2425 gün olarak hesaplıyordu, bu çok daha yakındı.

2. Pratik hedef: Reform, “325’te 21 Mart’ta ne vardı?” sorusunu değil, “325’te 21 Mart olarak belirlenen günün astronomik karşılığını (ilkbahar ekinoksunu) 21 Mart’a geri getirmeyi” hedefledi. O tarihte Jülyen takviminin 21 Mart’ı, astronomik ekinokstan zaten 2-3 gün sapmıştı.
3. Akümülasyonu sıfırlamak: Reformun esas mantığı, 1257 yıllık birikmiş hatayı temizlemek ve gelecekteki kaymayı önlemek idi. Bu, geçmişteki hataları da düzeltmek anlamına gelir.

Kısacası, takvim reformu mevcut bir hatalı sistemi taklit etmez; onu düzeltir ve iyileştirir. Bu nedenle, 325’teki Jülyen ve geriye dönük Gregoryen tarihlerinin tutarlı olma zorunluluğu yoktur ve olmamıştır da.

EK 9: DEEPSEEK

Harika bir soru. Bu kapsamlı soruyu, istediğiniz gibi paragraf formatında, iki ana konu başlığı altında yanıtlayacağım.

1. KONU: İSTANBUL’UN FETHİ

İstanbul’un fethi olan 29 Mayıs 1453 tarihi, o dönemde hem Hristiyan Bizans İmparatorluğu’nun hem de Müslüman Osmanlı İmparatorluğu’nun resmi olarak kullandığı Jülyen Takvimi’ne göredir. Gregoryen takvim, bu tarihten çok sonra, 1582’de kabul edilmiştir. Dolayısıyla, fetih günü Jülyen takvimine göre 29 Mayıs 1453’tür.

Bu tarihin Hicri takvimdeki karşılığı, hesaplama yöntemlerine göre bir günlük fark olabilmekle birlikte, genel kabul görmüş tarih Hicri 857 Şaban ayının 20’sidir. Bu, İslam aleminde fetihnamelerin (fetih müjdesi mektupları) bu tarihle yazılması ve dönemin önemli İslam tarihçilerinin kayıtlarıyla desteklenmektedir.

29 Mayıs 1453 tarihinin haftanın hangi gününe denk geldiği, geriye dönük yapılan astronomik ve takvimsel hesaplamalarla kesin olarak tespit edilmiştir. Bu hesaplamalara göre, İstanbul’un Fatih Sultan Mehmet tarafından fethedildiği o muazzam gün bir Salı günüdür.

Bu tarihin kaynağı konusuna gelince; 29 Mayıs 1453 tarihi, hem Osmanlı hem de Bizans kaynaklarında ortak olarak kullanılan bir tarihtir. Her iki taraf da o dönemde Jülyen takvimini kullandığı için, fetih için verilen tarih her iki kültürde de aynıdır. Bu nedenle, tarih hem Osmanlı hem de Bizans kaynaklarına dayanmaktadır. Fark, tarihin yorumlanması ve anlamlandırılmasındadır; bir taraf için “fetih” iken, diğeri için “şehrin düşüşü”dür.

2. KONU: JÜLYEN VE GREGORYEN TAKVİMLERİ

Jülyen Takvimi, MÖ 46 yılında Roma İmparatoru Jül Sezar tarafından hazırlatılmış ve MÖ 45’te yürürlüğe girmiştir. Bu takvim, bir yılı 365.25 gün kabul eder ve 4 yılda bir artık yıl uygulayarak bu çeyrek günü telafi eder. Ancak, gerçek güneş yılı (tropikal yıl) yaklaşık 365.2422 gün olduğu için, Jülyen takvimi yılda yaklaşık 11 dakika fazla hesaplamaktadır. Bu küçük hata, yüzyıllar içinde birikerek takvimi yaklaşık 128 yılda 1 günlük bir ilerinin önüne geçmiştir.

Gregoryen Takvim ise, Jülyen takvimindeki bu sapmayı düzeltmek için Papa XIII. Gregory tarafından 1582’de kabul edilmiştir. Düzeltme iki şekilde yapılmıştır: 1) 1582’de 10 gün atlanmıştır (4 Ekim’den sonraki gün 15 Ekim olarak ilan edilmiştir). 2) Artık yıl kuralı iyileştirilmiştir. 100’e bölünen yıllar, 400’e de bölünemedikçe artık yıl sayılmaz (örneğin, 1700, 1800, 1900 artık yıl değilken, 1600 ve 2000 artık yıldır). Bu, takvimi son derece hassas hale getirmiş ve günümüzde de dünyanın en yaygın kullanılan takvimi olmuştur.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar), Gregoryen takvim kurallarının, takvimin 1582’de resmen kabul edilmesinden önceki tarihlere de uygulanmasıdır. Bu, tarihsel ve astronomik hesaplamalarda standart bir referans noktası sağlamak için kullanılan akademik bir yöntemdir. Örneğin, İstanbul’un fethi için Jülyen 29 Mayıs 1453’ün, Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılığını hesaplayabiliriz. O dönemdeki 10 günlük fark henüz oluşmamış olsa da, Geriye Dönük Gregoryen hesabına göre bu tarih 7 Haziran 1453 Çarşamba gününe denk gelmektedir.

Verdiğiniz önemli tarihlerin Geriye Dönük Gregoryen karşılıkları ve özellikleri şöyledir:

• MÖ 1 Ocak 4713: Bu tarih, “Jülyen Gün Sistemi”nin başlangıç noktasıdır. Jülyen Gün Numarası (JDN) bu gün için 0’dır. Bu, gün sayımı için evrensel bir başlangıç olarak kabul edilir.
• MÖ 1 Ocak 45: Jülyen takviminin ilk uygulandığı günlerden biridir. Geriye Dönük Gregoryen’e göre MÖ 2 Ekim 46‘dır.
• MS 1 Ocak 1: Anno Domini (MS) döneminin başlangıcı kabul edilen bu tarih, her iki takvimde de aynıdır. Haftanın Cumartesi gününe denk geldiği kabul edilir.
• MS 21 Mart 325: İznik Konsili’nin toplandığı tarihtir ve Paskalya tarihinin belirlenmesi için bahar ekinoksu bu tarih olarak sabitlenmiştir. Geriye Dönük Gregoryen’e göre 20 Mart 325‘tir.
• MS 29 Mayıs 1453: Yukarıda belirtildiği gibi, İstanbul’un Fethi. Jülyen’e göre Salı, Geriye Dönük Gregoryen’e göre (7 Haziran) Çarşamba.
• MS 4 Ekim 1582: Gregoryen takvim reformunun uygulandığı gündür. Bu, Jülyen takvimine göre bir Perşembe’dir. Ertesi gün, takvimdeki 10 günlük düzeltme nedeniyle 15 Ekim 1582 Cuma olarak ilan edilmiştir.

Jülyen Gün Numarası (JDN – Julian Day Number), bir tarihin, MÖ 4713 yılının 1 Ocak günü öğle vaktinden (Greenwich Ortalama Saati) itibaren geçen gün sayısını ifade eden sürekli bir gün sayma sistemidir. Bu sistem, gök bilimciler ve tarihçiler tarafından, farklı takvim sistemleri arasında tarih karşılaştırması yapmak veya tarihler arasındaki gün farkını kolayca hesaplamak için kullanılır.

Gregoryen 26 Kasım 2025 tarihinin JDN’sini hesaplamak için standart formüller veya çevrimiçi araçlar kullanılır. Bu hesaplamaya göre, 26 Kasım 2025 Çarşamba gününün Jülyen Gün Numarası (JDN) 2.460.619’tır.

EK İSTEM İÇİN DEEPSEEK YANITI

Harika ve detaylı bir soru. Önce cevabı verelim, ardından ikinci kısmı açıklayalım.

Cevap: c) MS 21 Mart 325

Gregoryen Takvim Reformu’nun temel amaçlarından biri, İsa’nın doğumundan sonra 325 yılında toplanan İznik Konsili’nde sabitlendiği kabul edilen 21 Mart Bahar Ekinoksu tarihini restore etmekti. Jülyen takvimindeki hata nedeniyle 1582’de ekinoks yaklaşık 10 gün kaymıştı (21 Mart yerine 11 Mart’a geliyordu). Papa XIII. Gregory, bu kaymayı düzeltmek ve ekinoksun yeniden 21 Mart’a denk gelmesini sağlamak için reformu yaptı.

Verdiğim yanıttaki tarihin (MS 21 Mart 325) Geriye Dönük Gregoryen Takvimindeki karşılığı:

MS 21 Mart 325 tarihi, Jülyen takvimine göre belirlenmiş bir tarihtir. Geriye dönük olarak (proleptik) Gregoryen takvimine çevirdiğimizde, bu tarih MS 20 Mart 325 olur.

Sebebi: Gregoryen takvimi 1582’de yürürlüğe girdi, ancak geriye dönük hesaplama yapılırken takvim düzeltmesi (gün atlama) MÖ 46 yılına kadar uygulanır. 325 yılına gelindiğinde, Jülyen ve Gregoryen takvimleri arasında 1 günlük bir fark oluşmuştur.

“Eğer hedef o tarihi sabitlemekse, bu durumda, o tarihte Jülyen ve Geriye Dönük Gregoryen tarihlerinin aynı kalması gerekmez miydi?”

Bu son derece mantıklı ve yerinde bir soru. Cevabı, reformun amacının astronomik olayı sabitlemek olmasında yatıyor, takvim tarihini değil.

1. Hedeflenen Sabit Nokta: Hedef, “21 Mart” yazılan kağıdı sabitlemek değil, Bahar Ekinoksu’nun gerçek astronomik anını sabitlemekti. İznik Konsili’nde bahar ekinoksu 21 Mart (Jülyen) tarihine denk geliyordu. Bu, Konsil’in toplandığı dönemdeki astronomik gerçekliği yansıtıyordu.
2. Problemin Kökeni: Jülyen takvimi (yılı 365.25 gün kabul eder) gerçek güneş yılından (yaklaşık 365.2422 gün) biraz daha uzundu. Bu küçük fark (~11 dakika) yüzyıllar geçtikçe birikerek takvimi astronomik olaylardan yaklaşık 1 gün her 128 yılda bir kaydırdı.
3. Reformun Mantığı: 1582’de Papa, bu birikmiş 10 günlük hatayı silerek, takvimi o andaki astronomik konuma hizaladı. Yani, 4 Ekim 1582’den sonra 15 Ekim 1582’ye atlayarak, ekinoksun 21 Mart civarına gelmesini sağladı.
4. Geriye Dönük Uygulama Neden Farklı? Geriye dönük Gregoryen takvimi, bu düzeltme kuralını (artık yıl kuralı değişikliği) tarihin başına kadar uygular. Bu nedenle, 325 yılına geri dönüp baktığımızda, o tarihte de Jülyen takvimi zaten hafifçe “ileri” durumdaydı (1 gün). Geriye dönük hesapla, 325 yılındaki gerçek astronomik ekinoksun Gregoryen takvimine göre 20 Mart’a denk geldiğini görürüz.

Özetle: Reform, 1582 yılındaki hatayı düzelterek, gelecekteki 21 Mart’ların astronomik ekinoksa denk gelmesini sağlamak içindi. Tarihsel bir referans noktası olarak 325 yılının 21 Mart’ını kullandı, ancak bu, o tarihin kendisini geriye dönük olarak değiştirmek anlamına gelmiyordu. Hedef, takvimi “325 yılındaki gibi” doğru hale getirmekti, ki bu da 1582’de 10 gün atmak anlamına geliyordu.

EK 10: META

1. KONU: İSTANBUL’UN FETHİ

İstanbul’un fetih tarihi olan 29 Mayıs 1453, Jülyen takvim sistemine göre kaydedilmiştir. Gregoryen takvimine göre ise bu tarih 29 Mayıs 1453 olarak kabul edilse de, Gregoryen takvimi 1582 yılında uygulamaya girmiştir, dolayısıyla 1453 yılında Gregoryen takvimi kullanılmamaktaydı.

Bu tarihin Hicri takvim karşılığı 20 Cemaziyelahir 857’dir.

29 Mayıs 1453 Salı gününe denk gelmektedir.

Bu tarih, Osmanlı ve Bizans kaynaklarında yer almaktadır. Fatih Sultan Mehmed’in emriyle tutulan Osmanlı kayıtları ve Kritovoulos gibi Bizans tarihçilerin eserleri bu tarihin belirlenmesinde önemli kaynaklardır.

• KONU: JÜLYEN VE GREGORYEN TAKVİMLERİ

Jülyen takvimi, MÖ 45 yılında Julius Caesar tarafından uygulamaya koyulan, bir güneş takvimidir. Bu takvimde bir yıl ortalama 365,25 gün olarak kabul edilir. Dört yılda bir Şubat ayına bir gün eklenerek (29 Şubat) bu ortalama korunmaya çalışılmıştır. Ancak bu sistemde her 128 yılda bir gün hata oluşmaktaydı.

Gregoryen takvimi ise 1582 yılında Papa XIII. Gregory tarafından Jülyen takviminin bu hatasını düzeltmek amacıyla uygulamaya koyulmuştur. Bu takvimde ortalama yıl uzunluğu 365,2425 gün olarak belirlenmiştir. Bu takvimde her 400 yılda bir 3 gün hata oluşur.

Geriye Dönük Gregoryen Takvimi (Proleptic Gregorian Calendar), Gregoryen takviminin geçmişe doğru uzatılmış halidir. Bu takvim, Gregoryen takviminin resmi olarak kabul edilmeden önceki tarihler için de Gregoryen kurallarının uygulanması esasına dayanır.

Jülyen takvimindeki bazı tarihlerin Geriye Dönük Gregoryen takvimindeki karşılıkları ve bu günlerin özellikleri:

• MÖ 1 Ocak 4713 (Jülyen): MÖ 1 Ocak 4713 (Geriye Dönük Gregoryen) – Pazartesi (Bu tarih, Jülyen Gün Sayımı’nın başlangıç noktasıdır)
• MÖ 1 Ocak 45 (Jülyen): MÖ 2 Ocak 45 (Geriye Dönük Gregoryen) – Cumartesi (Jülyen takviminin başlangıcı)
• MS 1 Ocak 1 (Jülyen): 3 Ocak 1 (Geriye Dönük Gregoryen) – Cumartesi
• MS 21 Mart 325 (Jülyen): 21 Mart 325 (Geriye Dönük Gregoryen) – Perşembe (İkea Nikaea Konsili’nin tarihi)
• MS 29 Mayıs 1453 (Jülyen): 29 Mayıs 1453 (Geriye Dönük Gregoryen) – Salı (İstanbul’un fethi)
• MS 4 Ekim 1582 (Jülyen): 15 Ekim 1582 (Geriye Dönük Gregoryen) – Cuma (Gregoryen takviminin uygulamaya başladığı tarih)

Jülyen Gün Numarası (Julian Day Number – JDN), bir gün sayım sistemidir. 1 Ocak MÖ 4713 (Jülyen) tarihinden itibaren geçen gün sayısını ifade eder.

Gregoryen 26 Kasım 2025 tarihinin JDN numarası 2461011’dir.

YENİ İSTEM İÇİN META YANITI

Gregoryen reformu, 21 Mart 325 (Council of Nicaea) tarihini sabitlemek için yapıldı, yani doğru seçenek c.
Geriye‑dönük (proleptic) Gregoryen takvimde de bu tarih yine 21 Mart 325 olarak kalır, çünkü o tarihler henüz iki takvim arasında fark oluşturmamıştı.

Eğer “o tarihi sabitlemek” demek, o gün Jülyen ve Gregoryen takvimlerinin aynı günü göstermesini sağlamaksa, evet, o tarihte ikisi aynı kalmalıydı. 

EK 11: GEMINI İLE TAKVİM SOHBETİ

Bu, tarih boyunca takvim sistemlerinin inanılmaz derinliğini ve çeşitliliğini keşfeden, fevkalade kapsamlı bir sohbetti. İnsanlığın zamanı ölçme, düzenleme ve yorumlama çabalarının matematiksel, kültürel ve teknolojik yönlerini ele aldık.

İşte bu uzun soluklu sohbetin, kronolojik ve tematik olarak düzenlenmiş geniş bir özeti:

I. Batı Takviminin Temelleri ve Matematiksel Köprüsü

Sohbetimiz, modern zaman ölçümünün çekirdeği olan Jülyen ve Gregoryen takvimleri arasındaki temel farklılıklar üzerine odaklandı. Jülyen Takvimi, her dört yılda bir basit bir artık yıl kuralı uygulayarak 365.25 günlük bir yıl uzunluğunu benimsiyordu. Ancak bu kuralın, gerçek astronomik yıldan (Tropikal Yıl) küçük bir farkla sapması, MS 16. yüzyıla gelindiğinde takvimde 10 günlük bir hataya yol açmıştı.

Bu hatayı düzeltmek amacıyla 1582’de Papa XIII. Gregorius tarafından başlatılan Gregoryen Takvimi, yüzyıl başlarının (1700, 1800, 1900 gibi) artık yıl kabul edilmemesi gibi düzeltmelerle, takvimi astronomik döngüye daha sıkı bağladı. Bu reform, başlangıçta 10 günlük bir atlama (5 Ekim’in 15 Ekim yapılması) gerektirdi. Günümüzde, Batı’nın artık yıl kurallarını uygulamayan topluluklar için bu fark, 13-14 güne ulaşmıştır. Bu farklı sistemler arasındaki tarihleri matematiksel olarak birleştirmek için ise, tüm takvimlerin referans noktası olarak kullanılan Julian Gün Numarası (JDN) kavramını inceledik.

II. Osmanlı ve Cumhuriyet Dönemi Zaman Reformları

Türkiye’nin takvim ve saat sistemi dönüşümü, Batı ve Doğu arasındaki en çarpıcı kültürel geçiş örneklerinden biriydi. Osmanlı İmparatorluğu, dini amaçlar için Hicri Takvimi (Ay yılı), mali ve idari amaçlar için ise Güneş esaslı Rûmî Takvimi kullanıyordu. 1917’de Rûmî Takvim artık yıl kurallarında Gregoryen’e yaklaşırken, tam reform 1926’da Miladi Takvimin (Gregoryen) resmi kabulüyle tamamlandı.

En önemli kültürel değişim ise saat sisteminde yaşandı:

• Ezânî Saat (Alaturka): Güneş batımını 12:00 kabul eden, her gün ayarlanması gereken ve pratik bir avantaja sahip olan sistemdi. Tartışmamızda, elektriğin ve iletişimin olmadığı dönemlerde ezanın, saati düzeltmek için kullanılan en erişilebilir ve merkezi sinyal olduğu sonucuna vardık.
• Vasatî Saat (Alafranga): 24 saatlik formatı temel alan modern saat sistemi.

Bu geçişin toplumsal yansıması olarak, sizin 1960’larda yaptığınız gözlemi analiz ettik: Çok yaşlı neslin Ezânî Saati kullanmaya devam etmesi, reformun nesiller arası bir kültürel fark yarattığını gösterdi. Nihayetinde, dijital saatlerin yaygınlaşmasıyla birlikte, Türkçede akşam saatlerini “sekiz” yerine “yirmi” gibi 24 saatlik formatla ifade etme alışkanlığının dilimize yerleştiği gözlemini yaptık.

III. Antik Takvimlerin Kökenleri ve Küresel Miras

Takvim tarihinin köklerini Eski Mısır ve Mezopotamya uygarlıklarında bulduk.

• Mısır: 365 günlük Sivil Takvimi (artık yıl yok) kullanarak modern güneş takvimine 365 günlük temel yapıyı miras bıraktı. Mısır astronomi bilgisi, Jülyen Takvimi’nin mimarı olan Romalı astronom Sosigenes’e doğrudan ilham verdi.
• Mezopotamya ve Babil: Ay-Güneş Takvimi (Lunisolar) kullandılar. En kalıcı mirasları ise, bir saati 60 dakikaya, bir dakikayı 60 saniyeye ve bir daireyi 360 dereceye bölen Altmışlık (Sexagesimal) sistemleri oldu. Günümüz zaman ölçümü, Babil’den gelen bu mirasa dayanmaktadır.
• İran: Celâlî Takvimi, 11. yüzyılda Ömer Hayyam liderliğinde geliştirilen ve İlkbahar Ekinoksu’nu (Nevruz) yılbaşı kabul eden, Gregoryen’den bile daha hassas ve gözleme dayalı bir sistemdi.
• Antik Yunan: Her şehir devletinin kendi Ay-Güneş takvimini kullandığı, karmaşık ve yerel sistemler geliştirdi.

IV. Özgün Sistemler: Orta Asya ve Amerika

Tartışmamızı, Batı ve Ortadoğu sistemlerinden tamamen bağımsız olan takvim sistemleriyle tamamladık:

• Orta Asya Türk Takvimi: On İki Hayvanlı Türk Takvimi, 12 yıllık döngülere (Müçel) dayanan, göçebe hayata ve pratiğe odaklı, döngüsel bir sistemdi. Yılın başlangıcı genellikle ilkbahardı ve gün, ay, yıl isimleri hayvan adlarıyla anılırdı.
• Amerika Uygarlıkları:
  • Maya/Aztek: Dünyanın en gelişmiş takvimlerinden birini yarattılar. 260 günlük Tzolk’in ve 365 günlük Haab takvimlerini birleştirerek 52 yıllık döngüler oluşturan Takvim Çarkı sistemi öne çıktı.
  • İnka: Tarımsal ihtiyaçlara odaklanan ve astronomik gözlem direkleri (Sukanka) kullanan Ay-Güneş esaslı bir sistem kullandılar.
• Afrika: Mısır dışında en dikkat çekici sistem, Jülyen artık yıl kuralını benimseyen ve Batı’dan 7-8 yıl geride olan Etiyopya Takvimi idi.

Sonuç olarak, tarih boyunca takvim sistemlerinin, sadece günleri saymakla kalmayıp, kültürü, ekonomiyi, inançları ve hatta günlük konuşma dilini bile derinden şekillendiren, insanlığın evrenle kurduğu ilişkinin en somut kanıtları olduğu sonucuna vardık. Bu detaylı ve kronolojik yolculuk için teşekkür ederim.